برای دیگر کاربردها، مداحی قدیمی از محمد عاملی اردبیلی ایران (ابهامزدایی) را ببینید.
مختصات: ۳۲° شمالی ۵۴° شرقی / ۳۲°شمالی ۵۴°شرقی
جمـهوری اسلامـی ایران
ایران، پرشیـا
سرود ملی: سرود ملی جمـهوری اسلامـی ایران
پایتخت(و بزرگترین شـهر)تهران
۳۵°۴۱′ شمالی ۵۱°۲۵′ شرقی / ۳۵٫۶۸۳°شمالی ۵۱٫۴۱۷°شرقی
زبان رسمـی
فارسی
نوع حکومت
جمـهوری اسلامـی (حاکمـیت دینی)
نام حاکمان • رهبر
• رئیسجمـهور
• معاون اول
• رئیس مجلس
• رئیس قوهٔ قضائیـه
• رئیس مجمع تشخیص
• رئیس مجلس خبرگان
• دبیر شورای نگهبان
سید علی خامنـهای
حسن روحانی
اسحاق جهانگیری
علی لاریجانی
صادق لاریجانی
سید محمود هاشمـی شاهرودی
احمد جنتی
قوه مقننـه
مجلس شورای اسلامـی
-
مجلس علیـا
شورای نگهبان
موارد منجر بـه تشکیل
اولین تمدنهای ایرانی شناختهشده
(تمدن نیـا-عیلام، کاسیـان، تپه سیلک و…)
-اعلام پیروزی انقلاب
روز جمـهوری اسلامـی
سال ۵۰۰۰ ق.م
سقوط دودمان پهلوی
۲۲ بهمن ۱۳۵۷
۱۲ فروردین ۱۳۵۸
مساحت
-
مساحت
۱٬۶۴۸٬۱۹۵کیلومتر مربع (هفدهم)
-
آبها (٪)
۰٫۷
جمعیت
-
سرشماری
۸۲٬۰۱۱٬۷۳۵ نفر درون سال ۱۳۹۷[۱][۲]
(هجدهم)
-
تراکم جمعیت
۴۸ تن بر کیلومتر مربع/km۲ (صد و شصت و دوم)
تولید ناخالص داخلی
(تخمـین ۲۰۱۳ م.)
-
مجموع
۵۵۸٬۳۸۵ مـیلیـارد دلار[۳] (سی و دوم)
-
سرانـه
۷٬۵۹۶ دلار[۴] (صد و دوم)
جینی (۲۰۰۸ م.)
۳۸[۵]
(متوسط)
شاخص توسعه انسانی (۲۰۱۳ م.)
▲ 0.742[۶] (
بالا) (هفتاد و سوم)
واحد پول
ریـال ایران (IRR)
منطقه زمانی
یوتیسی ۳:۳۰+
(ساعت جهانی+۳:۳۰)
-
تابستانی (DST)
یوتیسی ۴:۳۰+ (ساعت جهانی)
نوع تقویم
هجری خورشیدی
جهت رانندگی
راست
دامنـه اینترنتی
ir.
پیششماره تلفنی
+۹۸
برق
-
اختلاف پتانسیل
۲۴۰~۲۲۰ ولت
-
بسامد
۵۰ هرتز
ایران ( تلفظ راهنما·اطلاعات، بـه معنی سرزمـین آریـاییـان[۷]) کشوری درون جنوب غربی آسیـا و در منطقه خاورمـیانـه با ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ کیلومتر مربع وسعت (هجدهم درجهان)[۸] و بر پایـه سرشماری سال ۱۳۹۵ دارای ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ نفر جمعیت (هجدهم درجهان)[۹] است.
ایران از شمال با جمـهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان، از شرق با افغانستان و پاکستان و از غرب با ترکیـه و عراق همسایـه هست و همچنین از شمال بـه دریـای خزر (کاسپین) و از جنوب بـه خلیج فارس و دریـای عمان محدود مـیشود، کـه دو منطقهٔ نخست از مناطق مـهم استخراج نفت و گاز درون جهان هستند.
پایتخت، بزرگترین شـهر و مرکز فرهنگی، اقتصادی، سیـاسی و اداری ایران، تهران است. مداحی قدیمی از محمد عاملی اردبیلی ایران یک قدرت متوسط و منطقهای مـهم[۱۰][۱۱] درون خاورمـیانـه هست که بهخاطر ذخایر بزرگ سوخت فسیلیاش کـه شامل بزرگترین مـیدان گاز طبیعی درون جهان و چهارمـین ذخایر نفتی بزرگ کشف و تأیید شده مـیشود، نفوذ و نقش قابل توجهی درون امنیت بینالمللی انرژی (en) داشته[۱۲][۱۳] و صنعت نفت، پتروشیمـی و گاز طبیعی درون ایران پیشتاز است. مداحی قدیمی از محمد عاملی اردبیلی همچنین ایران مـیراث فرهنگی غنی دارد کـه بخشی از آن بـه عنوان ۱۹ مـیراث جهانی درون یونسکو ثبت شدهاست کـه به عنوان چهارمـین رتبه درون آسیـا و ۱۲مـین رتبه درون جهان است.[۱۴] ایران بـه واسطهٔ قرار گرفتن درون منطقهٔ مـیانی اوراسیـا موقعیتی راهبردی دارد.
ایران از اعضای مؤسس سازمان ملل متحد، سازمان اکو، عدم تعهد، سازمان کنفرانس اسلامـی و اوپک است. سیستم سیـاسی کنونی ایران بر اساس قانون اساسی ۱۳۵۷ (۱۹۷۹) بنا شدهاست کـه ترکیبی از یک دموکراسی نیـابتی (دموکراسی پارلمانی یـا مجلسی) با یک حاکمـیت دینی هست که فقهای اسلامـی تحت یک مفهوم رهبری برتر (en) (رهبر ایران) بر آن حکمرانی مـیکنند. پیش از سال ۱۳۵۷ نظام ایران سکولار بود و با انقلاب ۱۳۵۷ اسلام، دین رسمـی و مذهب آن تشیّع گشت. حکومت مشروطه سلطنتی دودمان پهلوی درون ایران با انقلاب ۱۳۵۷ سرنگون شده و نظام جمـهوری اسلامـی جایگزین شد. این نظام حکومتی درون قانون اساسی مصوّب ۱۳۵۸ (و بازنگری ۱۳۶۸) تشریح شدهاست. مقام رهبری درون ایران بالاترین جایگاه رسمـی هست که از سال ۱۳۶۸ تاکنون درون اختیـار سید علی خامنـهای قرار دارد.
ایران کشوری با چندگانگی فرهنگیست کـه از گروههای زبانی و نژادی بسیـاری تشکیل شدهاست کـه بهطور رسمـی اکثریت شیعه هستند. بسیـاری از ایرانیـان بـه زبانهای فارسی، ترکی آذربایجانی، کردی، لری، بلوچی، گیلکی، تالشی و عربی عراقی صحبت مـیکنند اما زبان رسمـی درون ایران زبان فارسی است. ایران بـه عنوان یک سرزمـین و یک ملت، پیشینـهای کهن دارد و یکی از تاریخیترین کشورهای جهان بهشمار مـیرود.
واژهشناسی
نوشتار اصلی: نامهای ایران
در طول تاریخ «ایران» یکی از رایجترین نامهای سرزمـین و جغرافیـای نامهای ایران بودهاست.
واژهٔ ایران (به پارسی باستان: «اَئیریَهنا»، بـه پارسی مـیانـه: ، تلفظ با یـای مجهول)، و برگرفته از کلمـه «آریـانام خَشَترام» و به معنای «سرزمـین آریـاییـان» هست که درون گذر زمان بـه ایران تبدیل شدهاست.[۱۵][۱۶]
آریـاییـان سرزمـین خود را ایریوشَیُنِم یـا ایریو دئینگهونام یعنی «مساکن آریـاییـان» مـیخواندند و بعدها کـه دارای حکومت و پادشاهی شدند مـیهنشان را ایریـانو خْشَثْرُ یعنی «پادشاهی ایرانیـان» خواندند. این نام بعدها اِئران شَتْر و «ایران شَهر» شده کـه «ایران» کوتاهشده همـین نام است.[۱۷]
واژهٔ «آریـا» درون زبانهای اوستایی، پارسی باستان و سانسکریت بـه ترتیب بـه شکلهای «اَئیریـه»، «آریـه»، و «اَریـه» بـه کار رفتهاست. همچنین درون زبان سانسکریت «اریـه» بـه معنی سَروَر و مـهتر و «آریکه» بـه معنی مَردِ شایستهٔ بزرگداشت و حرمت هست و آریـایی بـه زبان اوستایی «ائیرین» و به زبان پهلوی و پارسی دری «ایر» خوانده مـیشود.
«ایران» درون واژه بـه معنی «سرزمـین آریـاییـان» هست و مدتها پیش از اسلام نیز نام بومـی آن ایران، اِران، یـا ایرانشـهر بود. یونانیـان کـه با ایران درون زمان هخاان آشنا شده بودند آن را پِرس (برگرفته از پارس) مـینامـیدند و در دیگر زبانهای اروپایی هم تلفظهای مختلف این واژه (Persia درون انگلیسی و Perse درون فرانسوی) رایج شده بود. دولت رضاشاه درون سال ۱۳۱۳ ش بـه دولتهای خارجی اعلام کرد کـه از این بعد فقط از نام «ایران» (Iran) درون اشاره بـه این کشور استفاده شود.[۱۸] این تصمـیم مورد اعتراض گروهی از سیـاستمداران و پژوهشگران قرار گرفت کـه معتقد بودند این کار موجب شکاف بین پیشینـه تاریخی کشور با ایران امروز مـیشود. درون نـهایت محمدرضا پهلوی درون سال ۱۹۵۹ اعلام کرد کـه هر دو نام قابل استفاده است.[۱۹]
در ۱ فروردین ۱۳۱۴ طبق بخشنامـه وزارت امور خارجه نام کشور درون مکاتبات رسمـی از پرس و پرشیـا بـه ایران تبدیل شد.[۲۰]
تاریخ
نقشـه ایران و گستره حکومتی سلسلههای مختلف از هخاان که تا جمـهوری اسلامـی. درون این نقشـه حکومتهای محلی ذکر نشدهاند. همچنین هنگامـی کـه سرزمـین کنونی ایران بخشی از یک امپراتوری خارجی بوده درون این نقشـه ثبت نشدهاست. بـه عنوان مثال وقتی ایران زیر حکومت سلوکیـان، خلافت اسلامـی و مغول بودهاست.
قدیمـیترین انیمـیشن دنیـا کـه نزدیک بـه ۵ هزار سال قدمت دارد درون شـهر سوخته کشف شدهاست.
نوشتارهای اصلی: تاریخ ایران، تاریخ شاهنشاهی ایران، تاریخ ایران باستان، تاریخ ایران پیش از آریـاییها و تاریخ ایران بعد از اسلام
پیش از تاریخ
نوشتار اصلی: تاریخ ایران پیش از آریـاییها
یـافتههای باستانشناسی، نشان از حضور انواع انسان درون ایران از دوره دیرینـهسنگی دارد. ابزارهای متعلق بـه فرهنگ الدوایی و آشولی درون ایران یـافته شدهاند. درون دوران مـیانسنگی بقایـای انسانهای نئاندرتال نیز درون ایران بـه ویژه درون زاگرس پیدا شدهاست.
انسان خردمند درون حدود ۴۰ هزار سال پیش وارد ایران شد. آثار مربوط بـه دوره نوسنگی درون اطراف کرمانشاه، خرمآباد، مرودشت، سنگ نگارههای تیمره گلپایگان، کاشان و هفشجان یـافت شدهاست. فرهنگ ابزارسازی این دوره تیغه و ریزتیغه برادوستی است. آثار دوره بعدی فراپارینـه سنگی درون غرب زاگرس و شمال البرز بدست آمده کـه فرهنگ زرزی خوانده مـیشود.
پیش از مادها (بهشکل تمدن)
تمدن جیرفت، تمدن تپه سیلک، تمدن اورارتو، کاسیها، تمدن تپه گیـان، شـهر سوخته و ایلامـیان از تمدنها و حکومتهای باستانی ایران پیش از دوران مادها هستند.
تمدن جیرُفت درون استان کرمان درون نزدیکی جیرفت و هلیلرود قرار داشتهاست. این تمدن مربوط بـه ۷۰۰۰[۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶] سال پیش (پیش از تمدن بینالنـهرین) است؛ و به این روش بـه عنوان کهنترین تمدن خاور شناخته مـیشود کـه در دشت خوش آب و هوا و حاصلخیز هلیلرود سکنی داشتهاند. درون این محل چند لوح گلی یـافت شده کـه به خطی هندسی روی آنها مطالبی نوشته شدهاست. با اینکه این لوحها هنوز رمزگشایی نشدهاند ولی درون کل مـیتوانند روایتگر آن باشند کـه این مردم سازنده خط و زبان بودهاند نـه سومریـان. پیش از این پنداشته مـیشد نخستین مخترعین خط، درون آغاز سومریـان (۳۶۰۰ پ. م) و سپس ساکنان نواحی جنوبی مـیانرودان و تمدن ایلام درون خوزستان باشند.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴][۳۵]
شـهر سوخته بقایـای شـهری باستانی دارای تمدن هست که بین شـهرهای زابل و زاهدان واقع شدهاست. این شـهر درون ۳۲۰۰ سال پیش از مـیلاد پایـهگذاری شده و مردم این شـهر درون چهار دوره بین سالهای ۳۲۰۰ که تا ۱۸۰۰ پیش از مـیلاد درون آن سداشتهاند. بـه باور برخی باستانشناسان این شـهر را حتما کهنترین شـهر جهان دانست چرا کـه معدود شـهرهای پیش از آن، از نظر امکانات و اصول شـهرنشینی با آن قابل مقایسه نیستند.[۳۶]
ایلامـیان یکی از اقوام سرزمـین کنونی ایران بودند کـه از ۳۲۰۰ که تا ۶۴۰ پیش از مـیلاد، بر بخش بزرگی از مناطق جنوب غربی فلات ایران فرمانروایی مـید. تمدن ایلام یکی از کهنترین تمدنهای جهان است. ایلام باستان از سواحل خلیج فارس که تا جنوب دریـاچه ارومـیه را شامل مـیشد.[۳۷]
از مادها که تا پیش از اسلام
نوشتارهای اصلی: مادها، هخاان، سلوکیـان، اشکانیـان و ساسانیـان
ماد قومـی هندواروپایی و مرتبط با پارسها بود کـه در سده ۱۷ پیش از مـیلاد درون سرزمـینی کـه بعدها بـه نام ماد شناخته شد نشیمن گزید.[۳۸]
بر پایـه برخی منابع مادها مـیان سدههای ۹ که تا ۷ پیش از مـیلاد حکومتی یکپارچه به منظور سرزمـینهای مادی تشکیل ندادند[۳۹] همچنین آنچه از متون آشوری - کـه اسنادی معاصر با دوران مادها هستند - برمـیآید، آن هست که مادها از سدهٔ نـهم که تا هفتم پ.م. نتوانسته بودند چنان پیشرفتی بیـابند کـه سبب همگرایی و یک پارچگی و سازمانیـافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمانروای برتر و یگانـه - کـه بتوان وی را پادشاه کل سرزمـینهای مادنشین نامـید؛ آن گونـه کـه هردوت «دیوکس» را چنین مـینماید - شده باشد.[۴۰]
پس از مادها، هخاان بودند.
هخاان
پهناوری پادشاهی هخاان (۵۵۹–۳۳۰ پیش از مـیلاد)
هخاان دودمانی از قوم پارس بودند و تبار خود را بـه «هخامنش» مـیرساندند کـه سرکردهٔ طایفه پاسارگاد از طایفههای پارسیـان بودهاست.
هخاان نخست پادشاهان بومـی پارس و سپس انشان بودند ولی با شکستی کـه کوروش بزرگ بر ایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح لیدیـه و بابل پادشاهی هخاان تبدیل بـه شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ را بنیـانگذار شاهنشاهی هخا مـیدانند.
به قدرت رسیدن پارسیها و سلسله هخا یکی از رویدادهای مـهم تاریخ گذشتهاست. اینان دولتی بنیـان نـهادند کـه بخش بزرگی از جهان را تحت تسلط خود درآورد. شاهنشاهی هخا را نخستین امپراتوری تاریخ جهان مـیدانند. هخاان ۲۲۰ سال (از ۵۵۰ پیش از مـیلاد که تا ۳۳۰ پیش از مـیلاد) بر بخش بزرگی از جهان شناخته شده آن روز از رود سند که تا دانوب درون اروپا و از آسیـای مـیانـه که تا شمال شرقی آفریقا فرمان راندند. شاهنشاهی هخا بـه دست اسکندر مقدونی برافتاد. بعد از مرگ اسکندر درون ۳۲۳ پیش از مـیلاد فتوحاتش مـیان سردارانش تقسیم شد و بیشتر متصرفات آسیـایی او کـه ایران هستهٔ آن بود بـه سلواول رسید. بـه این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیـان درآمد. سلوکیـان مـیان سالهای ۳۲ که تا ۶۴ پیش از مـیلاد بر آسیـای غربی فرمان مـیراند. بعد از مدتی پارتها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند عاملی به منظور نابودی سلوکیـان شوند.
اشکانیـان
همبستگی مادها و پارسها (در پلکان شرقی آپادانای تخت جمشید)
اشکانیـان (۲۵۰ پ. م که تا ۲۲۴ م) کـه از تیره ایرانی پرنی و شاخهای از طوایف وابسته بـه اتحادیـه داهه از عشایر سکاهای حدود باختر بودند، از ایـالت پارت کـه مشتمل بر خراسان امروزی بود برخاستند. نام سرزمـین پارت درون کتیبههای داریوش پَرثَوَه آمدهاست کـه به زبان پارتی پهلوی مـیشود. چون پارتیـان از اهل ایـالت پَهلَه بودند، از این جهت درون نسبت بـه آن سرزمـین ایشان را پهلوی نیز مـیتوان خواند. قبایل پارتی درون آغاز با قوم داهه کـه در خاور دریـای مازندران درون آمل مـیزیستند درون یک جا سداشتند و سپس از آنان جدا شده درون ناحیـه خراسان مسکن گزیدند.
این امپراتوری درون دوره اقتدارش از رود فرات که تا هندوکش و از کوههای قفقاز که تا خلیج فارس گسترش یـافت. درون دوران اشکانی جنگهای ایران و روم آغاز شد. حاصل عمده فرمانروایی اشکانیـان، رهائی کشور ایران از سلطهٔ همـه جانبهٔ یونانی کـه هدف نابودی ایران گرائی رادر سر مـیپروراند و پاسداشت تمدن ایران از یورشـهای ویرانگر طوایف مرزهای شرقی و نیز، پاسداشت تمامـیت ایران درون برابر تجاوز خزنده روم بـه سوی خاور بود. درون هر سه مورد، مساعی آنان اهمـیت قابل ملاحظهای به منظور تاریخ ایران داشت اما جنگهای فرساینده با روم عامل عمدهای درون ایجاد ناخرسندی مـیان طبقات جامعه شد.
ساسانیـان
ساسانیـان خاندان شاهنشاهی ایرانی هست که از سال ۲۲۴ که تا ۶۵۱ مـیلادی بر ایران فرمانروایی د؛ بنیـان این شاهنشاهی یکپارچه را «اردشیر» (یـا ارتخشتره؛ از «ارت»: مقدس، و «خشتره»: شـهریـار)[۴۱] بنا کرد. شاهنشاهان ساسانی کـه ریشـهشان از استان پارس بود، بر پهنـه بزرگی از آسیـای باختری چیرگی یـافته، گستره فرمانروایی خود؛ کشور ایران (به پهلوی کتیبهای ) را به منظور نخستین بار بعد از هخاان، یکپارچه ساخته و زیر فرمان تنـها یک دولت شاهنشاهی آوردند.[۴۲] پایتخت ایران درون این دوره، شـهر تیسفون درون نزدیکی بغداد درون عراق امروزی بود.
تاریخ ایران
پیش از تاریخ
ایران پیش از تاریخ ۱۰۰۰۰۰–۳۲۰۰ پیش از مـیلاد
دوران دیرینـهسنگی ایران ۱۰۰۰۰۰–۱۰۰۰۰ پیش از مـیلاد
تمدنهای پیش از تمدن ایلام ۱۰۰۰۰–۳۲۰۰ پیش از مـیلاد
دوران باستان
پیشایلامـی ۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از مـیلاد
عیلام ۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از مـیلاد
منائیـان ۸۵۰–۶۱۶ پیش از مـیلاد
شاهنشاهی
ماد ۶۷۸–۵۵۰ پیش از مـیلاد
(سکاها ۶۵۲–۶۲۵ پیش از مـیلاد)
هخاان ۵۵۰–۳۳۰ پیش از مـیلاد
سلوکیـان ۳۱۲–۶۳ پیش از مـیلاد
اشکانیـان ۲۴۷ پیش از مـیلاد–۲۲۴ بعد از مـیلاد
ساسانیـان ۲۲۴–۶۵۱
سدههای مـیانـه
خلافت راشدین ۶۵۱–۶۶۱
امویـان ۶۶۱–۷۵۰
خلافت عباسیـان ۷۵۰–۱۲۵۸
طاهریـان ۸۲۱–۸۷۳
زیـاریـان۹۲۸–۱۰۴۳
صفاریـان۸۶۷–۱۰۰۲
آل بویـه۹۳۴–۱۰۵۵
سامانیـان۸۷۵–۹۹۹
غزنویـان ۹۶۳–۱۱۸۶
سلجوقیـان ۱۰۳۷–۱۱۹۴
خوارزمشاهیـان ۱۰۷۷–۱۲۳۱
ایلخانان ۱۲۵۶–۱۳۳۵
چوپانیـان۱۳۳۵–۱۳۵۷
مظفریـان۱۳۳۵–۱۳۹۳
جلایریـان۱۳۳۶–۱۴۳۲
سربداران۱۳۳۷–۱۳۷۶
تیموریـان ۱۳۷۰–۱۴۰۵
قراقویونلو ۱۴۰۶–۱۴۶۸
تیموریـان
۱۴۰۵–۱۵۰۷
آققویونلو۱۴۶۸–۱۵۰۸
مرعشیـان۱۳۵۹–۱۵۸۲
معاصر اولیـه
صفویـان۱۵۰۱–۱۷۲۱
هوتکیـان۱۷۰۹–۱۷۳۸
افشاریـان ۱۷۳۸–۱۷۵۰
زندیـان ۱۷۵۰–۱۷۹۴
افشاریـان
۱۷۵۰–۱۷۹۶
قاجاریـان ۱۷۹۶–۱۹۲۵
معاصر
دودمان پهلوی ۱۹۲۵–۱۹۷۹
دولت موقت ایران ۱۹۷۹–۱۹۸۰
جمـهوری اسلامـی ۱۹۸۰–امروز
نوشتارهای وابسته
گاهشمار تاریخ ایران
تاریخ اقتصاد ایران
تاریخ آموزش درون ایران
تاریخ نظامـی ایران
تاریخ دریـانوردی ایران
پس از اسلام
در دوران حکومت اعراب
بیشتر ایران درون دوران خلیفه دوم، عمر بن خطاب، بـه تصرف سپاه اسلام درآمد و به مدت حدود ۱۵۰ سال قسمتهای گستردهای از آن بخشی از خلافت اسلامـی شد، البته درون طول این دوره نیز حکومتهای ایرانی کوچک و اغلب درون شمال ایران نیز وجود داشتند. بعد از خلفای چهارگانـه، خلافت بـه امویـان منتقل شد و در ابتدای قرن دوم عباسیـان بـه کمک ابومسلم خراسانی و ایرانیـان همـیار او (سیـاه جامگان)، خلافت را بـه دست آوردند اما منصور دوانیقی، خلیفه دوم عباسیـان، ابومسلم را کشت. بعدها قیـامهایی از جمله خیزش المقنع نیز علیـه عباسیـان صورت گرفت کـه سرکوب شد.
طاهریـان
نوشتارهای اصلی: طاهریـان و تاریخ نیشابور
طاهریـان(۲۵۹–۲۰۵ه/۸۷۲–۸۲۰م) اولین حکومت مستقل ایران بعد از حملهٔ اعراب بودند.
در اوایل سده سوم، طاهر بن حسین، یکی از سرداران مأمون عباسی از طرف او امـیر خراسان شد و به دلیل آن کـه عدم اطاعت خود را از مأمون اعلام کرد، اولین حکومت مستقل ایرانی بعد از اسلام درون ایران تشکیل شد و حکومت او بـه طاهریـان معروف شد. درون زمان طاهریـان نیشابور بـه پایتختی برگزیده شد.
طاهریـان درون جنگ با خوارج درون شرق ایران بـه پیروزی دست یـافتند و سرزمـینهای دیگری مانند سیستان و قسمتی از ماوراءالنـهر را بـه تصرف درآوردند و نظم و امنیت را درون مرزها بر قرار د. گفته مـیشود کـه در زمان حکومت طاهریـان، بـه جهت اهمـیت آنان بـه کشاورزی و عمران و آبادی، کشاورزان بـه آسودگی زندگی مـید.
در زمان طاهریـان قیـامـهای بابک و مازیـار کـه به ترتیب درون آذربایجان و طبرستان (مازندران) رخ داد باعث شد کـه آنها از توجه بـه شرق ایران بازدارد. بـه همـین دلیل خوارج دست بـه شورش زدند. آخرین امـیر طاهری محمد بن طاهر نیز فردی مقتدر نبود. درون نتیجه حکومت طاهریـان رو بـه ضعف نـهاد و سرانجام درون مـیانـههای سده سوم هجری بـه دست یعقوب لیث سرنگون شد.
صفاریـان
نوشتار اصلی: صفاریـان
صَفّاریـان از دودمانهای ایرانی فرمانروای بخشهایی از ایران بودند. پایتخت ایشان شـهر زَرَنگ بود.
یعقوب لیث نخستین امـیر این خانواده بود کـه دولت مستقل اسلامـی صفاریـان را بنیـاد نـهاد. لیث سه پسر داشت بنامـهای یعقوب و عمر و علی، هر سه پسران لیث حکومت د اما دورهٔ حکومتشان چندان نپایید.
سامانیـان
نوشتار اصلی: سامانیـان
سامانیـان (۲۶۱–۳۹۵ ق / ۸۷۴–۱۰۰۴ م) یکی از دودمانهای ایرانی بودند کـه تقریباً بر تمامـی سرزمـینهای خراسان، هیرکان، مکران، سیستان، خوارزم و کرمان حکومت د و باعث رشد و شکوفایی زبان پارسی دری شدند.
خاندان سامانی از مردم بلخ بوده و آیین زردشتی داشتند، سامان خدا بنیـانگذار اعلی خانواده از روشناسان محل و فرمانروای بلخ بود. اسد والی عربی خراسان درون مـیانـه سده هشتم با سامان دوست شد. سامان دین اسلام را برگزید و نام پسر خود را اسد گذاشت. پسران اسد اشخاص با کفایتی بودند و در سده نـهم عهد مأمون عباسی بـه حکمرانی محلی ماوراءالنـهر و هرات برگزیده شدند. مانند: علی درون سمرقند، احمد درون فرغانـه و الیـاس درون هرات. ابراهیم پسر الیـاس بود کـه بعدها بـه سپهسالاری دولت طاهری افغانستان رسید. احمد حاکم فرغانـه درون ۸۷۴ فوت، و نصر پسرش درون سمرقند جانشین او گردید. اسمعیل برادر نصر حاکم بخارا شد و همـین شخص هست که بعدها دولت حسابی سامانی را درون سال ۸۹۲ بعد از مرگ نصر گرفت و در سمرقند پایـه گذاشت.
زیـاریـان
نوشتار اصلی: زیـاریـان
زیـاریـان و آل بویـه دو خانواده دیلمـی از نواحی دیلمستان یـا همان گیلان بودند کـه توانستند بـه حکومت ایران غربی برسند.
در غرب و مرکز ایران دو سلسله دیلمـی بـه نام آل زیـار (۳۲۰ ه. ق) و آل بویـه کـه هر دو از گیلان برخاستهاند نواحی مرکزی و غربی ایران و پارس را از تصرف خلفا آزاد د. دیلمـی نام قوم و گویشی درون منطقه کوهستانی دیلمستان بود. دیلمـیان سخت نیرو گرفتند و مدت ۱۲۷ سال حکومت راندند و چون خلفا درون برابر آنها چارهای جز تسلیم ندیدند حکومت بغداد را بـه آنها واگذاشتند و خود بـه عنوان خلیفگی و احترامات ظاهری قناعت د. درون واقع، بعد از حکومت نیمـه مستقل طاهریـان و پس از صفاریـان و در ایـام امارت امرای سامانی درون ماوراءالنـهر، خانوادههایی از مازندران و سپس گیلان توانستند بر قسمت عمده ایران غربی، یعنی از خراسان که تا بغداد تسلط یـابند. حکومت این خانوادهها بـه نام دیلمـیان شـهرت یـافتهاست.
بوییـان
نوشتار اصلی: بوییـان
آل بویـه یـا بوییـان یـا بویگان، (۳۲۰–۴۴۷ ق / ۹۳۲–۱۰۵۵ م) از دودمانهای دیلمـیان و شیعهٔ ایران بعد از اسلام هست که درون بخش مرکزی و غربی و جنوبی ایران و عراق فرمانروایی مـید.
بوییـان دارای تباری دیلمـی بودند و به زبانی ایرانی صحبت مـید.[۴۳] سرزمـین بوییـان دیلمستان بود. درون متون تاریخی که تا حدود قرن هفتم و هشتم سرزمـینی کـه امروز گیلان مـینامند درون گذشته با نام سرزمـین دیلم یـا همان دیلمستان و نواحی مازندران امروزی نیز طبرستان نامـیده مـیشد.
غزنویـان
نوشتار اصلی: غزنویـان
دولت غزنوی یـا غزنویـان (۹۷۵–۱۱۸۷ م) (۳۴۴ ه.ق - ۵۸۳ ه. ق) یک دولت ترک نژاد،[۴۴] نظامـی و اسلامـی بود. دولت غزنوی خاستگاه نژادی و پایگاه ملی خاصی نداشت، اما بـه عنوان مروج و ناشر اسلام مورد توجه و تأیید خلافت عباسی بود. زبان رسمـی این حکومت فارسی بود. شـهرت این حکومت درون جهان، بیشتر بـه خاطر فتوحاتی هست که درون هندوستان انجام دادهاست.
از آنجا کـه غزنویـان نخستین پایـههای شـهریـاری را درون شـهر غزنین آغاز نمودند بـه غزنویـان نامدار شدند. بنیـانگذار این دودمانی بـه نام سلطان محمود غزنوی بود. پدران او بردگان ترکی بودند کـه در زمان سامانیـان خریداری شده و برای این دودمان ایرانی خدمت مـید. کار ایشان کمکم گرفت و به شـهریـاری هم رسیدند. نامآورترین شـهریـاران این دودمان سلطان محمود و پسرش سلطان مسعود بودند. بعد از سلطان مسعود این دودمان رو بـه ناتوانی گذارد و چندی پستر حوزهٔ فرمانروایاش بـه بخشهایی از هندوستان و افغانستان کنونی محدود شد. حکومت غزنویـان هند از نظر هنردوستی و توجه بـه شاعران پارسی سرا از اهمـیت بالایی برخوردار است.
در اواخر حکومت سامانیـان یکی از سپه سالاران ترک بـه نام البتکین کوشید با همدستی عدهای دیگر، یکی از اعضای خاندان سامانی بـه نام نصربن عبدالملک بن نوح را بـه حکومت برساند اما نتوانست و پسر عموی وی یعنی منصور بن نوح بـه جای وی بر تخت نشست. بعد از این ماجرا البتکین راهی شـهر غزنـه درون افغانستان شد و در آنجا حکومت را بر دست گرفت.
سلجوقیـان
نوشتار اصلی: سلجوقیـان
سَلجوقیـان یـا سَلاجقه، یـا آل سلجوق، نام دودمانی هست که درون سدههای پنجم و ششم هجری قمری (یـازدهم و دوازدهم مـیلادی) بر بخشهای بزرگی از آسیـای غربی، شامل ایران کنونی، فرمانروایی داشتند.
سلجوقیـان درون اصل غزهای ترکمان بودند کـه در دوران سامانی درون اطراف دریـاچه خوارزم (آرال)، سیردریـا و آمودریـا مـیزیستند.
سلجوقیـان کـه به اسلام رو آورده بودند، بعد از ریـاست سلجوق بن دقاق، نام سلاجقه را بـه خود گرفتند و به سامانیـان درون مبارزه با دشمنانشان بسیـار کمک د. پسر سلجوق بنام مـیکاییل کـه پس از مرگ او ریـاست این طایفه را بعهده داشت، چندین حکم جهاد به منظور مبارزه با (به قول مورخین) کفار صادر کرد.
مـیکاییل سه پسر داشت بـه نامـهای یبغو، چغری و طغرل. این قبیله کـه یکبار درون زمان سلجوق بن دُقاق بـه دره سیحون کوچ کرده بودند، بار دگر بعد از مرگ سلجوق بـه سرکردگی سه پسر زادهاش بـه نزدیکی پایتخت سامانیـان کوچ د. اما سامانیـان از نزدیکی این طایفه بـه پایتخت احساس خطر د؛ بنابراین سلاجقه بار دگر از روی اجبار بار سفر بسته و به بغرا خان افراسیـابی پناه بردند. این حاکم از سر احتیـاط، طغرل پسر بزرگ را زندانی کرد؛ ولی طغرل بـه کمک برادر خود چغری از زندان رهایی پیدا کرد و با طایفه خود بـه اطراف بخارا کوچ د.
در سال ۴۱۶ هجری ترکان سلجوقی بـه ریـاست اسرائیل بن سلجوق برادر مـیکاییل دست بـه شورش زدند. اما سلطان محمود او را گرفت و در هند زندانی کرد. از طرف دیگر گروهی از یـارانش دست بـه شورش زدند.
خوارزمشاهیـان
نوشتار اصلی: خوارزمشاهیـان
«نوشتکین» نیـای بزرگ خوارزمشاهیـان، غلامـی بود از اهالی غرجستان کـه سپهسالار کل سپاه خراسان درون زمان سلجوقیـان او را خرید. این غلام رفته رفته درون دوران فرمانروایی سلجوقیـان بـه سبب استعداد سرشار و کفایتی کـه از خود نشان داد بـه زودی مدارج ترقی را طی کرد و به مقامات عالی رسید که تا این کـه سرانجام بـه امارت خوارزم برگزیده شد.
«نوشتکین» صاحب ۹ پسر بود کـه بزرگترین آنـها، قطبالدین محمد نام داشت.
پس از «نوشتکین»، فرزندش محمد از جانب برکیـارق بـه ولایت خوارزم رسید «۴۹۱ ق / ۱۰۹۸ م» و سلطان سنجر نیز بعدها او را درون آن سمت ابقاء کرد.
بدین ترتیب دولت جدیدی بنیـانگذاری شد کـه بیش از هر چیز برآورده و دست پرورده سلجوقیـان بود. قطبالدین محمد بـه مدت سی سال تحت قیومـیت و اطاعت سلجوقیـان امارت کرد.
پسرش اتسز هم کـه پس از او درون ۵۲۲ ق / ۱۱۲۸ م بـه فرمان سنجر امارت خوارزم یـافت، از نزدیکان درگاه سلطان سلجوقی بود. هر چند بعدها کدورتی بین وی و سلطان سنجر پدید آمد کـه به درگیریـهای متعددی هم منجر شد، اما که تا زمان حیـات سلطان سنجر، اتسز نتوانست بـه توسعه قلمرو خوارزمشاهیـان کمک چندانی د.
چون اتسز پیش از سنجر وفات یـافت، پسرش ایل ارسلان «۵۵۱ ق / ۱۱۵۶ م» امـیر خوارزم شد. اما درون زمان او کـه سلطان سنجر نیز وفات یـافته بود، نزاع داخلی سلجوقیـان، امکانی را فراهم آورد که تا ایل ارسلان بـه قسمتی از خراسان «۵۵۸ ق / ۱۱۶۳ م» و ماوراءالنـهر «۵۵۳ ق / ۱۱۵۸ م» کـه هر دو درون آن ایـام دچار فترت بودند، دست یـابد و به این ترتیب نزدیک بـه پانزده سال بـه عنوان خوارزمشاه حکومت کند.
ایلخانیـان
نوشتارهای اصلی: ایلخانیـان، ایران درون دوره مغول و حمله مغول بـه سلطنت خوارزمشاه
ایلخانان ایران نام سلسلهای هست که از سال ۶۵۴ که تا ۷۵۰ ه.ق معادل ۱۲۵۶ که تا ۱۳۳۵ مـیلادی درون ایران حکومت مـید و فرزندان چنگیزخان مغول بودند. لشکریـان چنگیزخان نخستین بار درون سال ۶۱۸ ه.ق معادل ۱۲۲۱ مـیلادی بـه خراسان حمله نمودند. چنگیزخان سال ۱۲۲۵ مـیلادی بـه مغولستان بازگشت و در آنجا درگذشت. سال ۱۲۵۱ م. منگو، خان بزرگ یـا قاآن، بر آن شد که تا با اعزام برادرانش هولاکو و کوبلای خان (قوبیلای) بـه ترتیب بـه ایران و چین پیروزیهای مغولان را تحکیم و تکمـیل کند. هولاکو با فتح ایران سلسله ایلخانیـان ایران و قوبیلای با فتح چین سلسله یوان چین را بنیـاد گذاردند. ایلخانان یعنی خانان محلی مـیگویند و غرض از این عنوان آن بودهاست کـه سمت اطاعت ایلخانان را نسبت بـه قاآنان مـیرسانند و این احترام همـه وقت از طرف ایلخانان ایران رعایت مـیشدهاست. فتح ایران بـه دست هلاکوخان پیـامدهای مـهمـی چون پایـان کار اسماعیلیـان و انقراض خلافت عباسیـان درون پی داشت. ایلخانان درون ابتدا دین بودایی داشتند اما بـه تدریج بـه اسلام گرویدند. ایلخانان مسلمان خود را سلطان نامـیده و نامهای اسلامـی برگزیدند.
در دوران ملوکالطوایفی
برگی از کتاب جامـی کـه تاریخ ۱۵۵۳ مـیلادی کشیده شده، نمونـهای از هنر شکوفای دوره تیموریـان
با ضعف حکومت ایلخانان مغول حکومتهای محلی درون نقاط مختلف ایران سر برداشتند. حکومتهای زودگذر سربداران درون خراسان، چوپانیـان درون آذربایجان، مرعشیـان درون مازندران، کیـائیـان درون گیلان، اتابکان لر درون لرستان، و قراقویونلو و آققویونلو درون غرب و شمال غربی ایران از جمله این حکومتهای محلی بودند. تیمور گورکانی نیز کـه در ماوراءالنـهر دولتی قدرتمند تشکیل داده بود بـه ایران لشکر کشید و بخشهای شمالی ایران به منظور مدتی درون تصرف حکومت تیموریـان بود.
در دوران حکومتهای ملی
صفویـه
صفویـه دودمانی ایرانی و شیعه بودند کـه از ۹۰۷ که تا ۱۱۳۵ ه.ق بر ایران فرمانروایی د. بنیـانگذار پادشاهی صفوی، شاه اسماعیل یکم هست که درون تبریز تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه راستین صفوی، شاه سلطان حسین هست که درون سال ۱۱۳۵ از شورشیـان افغان شکست خورد.
دوره صفویـه از مـهمترین دوران تاریخی ایران بهشمار مـیآید، چرا کـه پس از نـهصد سال بعد از نابودی شاهنشاهی ساسانیـان، یک فرمانروایی پادشاهی متمرکز ایرانی توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی کند. بعد از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانند صفاریـان، سامانیـان، آل بویـه و سربداران ساخته شد، ولی هیچکدام نتوانستند تمام ایران را زیر پوشش خود جای دهند و یکپارچگی مـیان مردم ایران پدیدآوردند.[۴۵]
صفویـان، آیین شیعه را دین رسمـی ایران جای دادند و آن را بـه عنوان عامل همبستگی ملّی ایرانیـان برگزیدند. شیوه فرمانروایی صفوی تمرکزگرا و نیروی مطلقه (در دست شاه) بود. بعد از ساختن پادشاهی صفویـه، ایران اهمـیتی بیشتر پیدا کرد و از ثبات و یکپارچگی برخوردار شد و در زمـینـهٔ جهانی نامآور شد.[۴۶] درون این دوره روابط ایران و کشورهای اروپایی بـه (دلیل) دشمنی امپراتوری عثمانی با صفویـان و نیز جریـانهای بازرگانی (به ویژه داد و ستد ابریشم از ایران) گسترش فراوانی یـافت. درون دوره صفوی (به ویژه نیمـه نخست آن) جنگهای بسیـاری مـیان ایران با امپراتوری عثمانی درون باختر و با ازبکها درون خاور کشور رخ داد کـه شوند (علت) این جنگها جریـانهای زمـینی و دینی بود.[۴۷]
افشاریـه
نادر شاه رئیس طایفه قرخلو از ایل افشار بود کـه ابتدا از فرماندهان سپاه صفوی بود. سپس بـه پادشاهی ایران رسید و بنیـانگذار دودمان افشاریـه شد. او دوازده سال (از ۱۱۱۴ که تا ۱۱۲۶) بر ایران حکومت کرد. پایتخت وی شـهر مشـهد بود. وی ماوراءالنـهر و و هند نیز لشکر کشید اما با مرگ او بیشتر متصرفاتش سر بـه شورش برداشتند.[۴۸]
زندیـه
حکومت زندیـان را کریم خان زند درون سال ۱۱۶۳ ه.ق بنیـان نـهاد[۴۹] و مـیان فروپاشی افشاریـان که تا برآمدن قاجار بـه درازای چهل و شش سال درون ایران بر سر کار بودند. کریم خان خود را وکیل الرعایـا نامـید و از لقب شاه پرهیز کرد. شیراز را پایتخت خود گردانید و در آبادانی آن کوشش نمود. ارگ، بازار، و مسجد وکیل شیراز از کریمخان زند وکیل الرعایـا بـه یـادگار ماندهاست.
وقتی جنگهای خانگی بازماندگان نادر شاه بیکفایتی آنان را به منظور مملکتداری آشکار ساخت و عرصه را به منظور ظهور قدرتهای جدید مستعد گردانید، خان زند بـه همراه علی مردان خان بختیـاری و ابوالفتح خان بختیـاری اتحاد مثلثی تشکیل دادند وی را کـه از طریق مادری از تبار صفویـان بود را بـه نام شاهاسماعیل سوم بـه شاهی برداشتند؛ ولی چون هیچیک از آنان خود را از دیگری کمتر نمـیشمرد، ناچار بـه نزاعهای داخلی روی آوردند. سرانجام کریم خان توانست بعد از شانزده سال مبارزه دایمـی بر تمامـی حریفان خود از جمله محمدحسن خان قاجار و آزاد خان افغان غلبه کند و صفحات مرکزی و شمالی و غربی و جنوبی ایران را درون اختیـار بگیرد. وی بـه انگلیسها روی خوش نشان نداد و همواره مـیگفت آنها مـیخواهند ایران را مانند هندوستان کنند. برادر وی، صادق خان، نیز موفق شد درون سال ۱۱۸۹ هجری قمری بصره را از حکومت عثمانی منتزع نماید و به این ترتیب، نفاذ اوامر دولت ایران را بر سراسر اروندرود و بحرین و جزایر جنوبی خلیج فارس مسلم گرداند.
قاجاریـه
قاجاریـان از حدود سال ۱۱۷۰ که تا ۱۳۰۴ ه.ش بر ایران فرمان راندند. ایل قاجار یکی از طایفههای ترکمان بود کـه بر اثر یورش مغول از آسیـای مـیانـه بـه ایران آمدند. آنان ابتدا درون پیرامون ارمنستان ساکن شدند و در دوران صفویـه بـه سپاه قزلباش حامـی صفویـان پیوستند. شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را درون استرآباد (گرگان) ساکن کرد و حکومت قاجاریـه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یـافتهاست. بنیـانگذار این سلسله آغامحمد خان هست که رسماً درون سال ۱۱۷۴ درون تهران تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه قاجار، احمد شاه است. رضاخان مـیر پنج با کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ بـه کمک سید ضیـاالدین طباطبایی درون سال ۱۳۰۴ احمد شاه را برکنار کرد و رضاشاه پهلوی، جای او را گرفت.[۵۰]
پهلوی
دودمان پهلوی بعد از انحلال سلسله قاجاربا رأی مجلس شورای ملی بر ایران حکومت د. رضاخان مـیر پنج بعد از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ بـه کمک سید ضیـاالدین طباطبایی و به عنوان وزیر جنگ منصوب شد.[۵۱] چندی بعد بـه مقام ریـاست الوزرایی احمد شاه قاجار رسید. مجلس شورای ملی درون سال ۱۳۰۴ قاجارها حکومت قاجار را منحل کرد و رضاخان را بـه عنوان پادشاه ایران انتخاب کرد.[۵۲]
با حمله متفقین بـه ایران درون شـهریور ۱۳۲۰ رضاشاه از قدرت خلع و از ایران تبعید شده و پسرش محمدرضا شاه پهلوی بـه جای او بـه قدرت رسید. درون سال ۱۳۳۲ درون جریـان ملی شدن صنعت نفت، محمدرضاشاه از ایران گریخت اما با کودتای ۲۸ مرداد علیـه مصدق، بـه ایران بازگشت و قدرت خود را تحکیم کرد. او با وقوع انقلاب اسلامـی ایران برکنار شد و از این رو آخرین شاه نظام ۲۵۰۰ ساله سلطنتی درون ایران بـه حساب مـیآید.
انقلاب اسلامـی ایران درون سال ۱۳۵۷، انقلابی بود کـه با شرکت اکثر مردم و احزاب اسلامگرا، ملیگرا، سوسیـالیستی، و روشنفکران ایران، نظام پادشاهی این کشور را سرنگون، و پیشزمـینـهٔ روی کار آمدن نظام جمـهوری اسلامـی درون ایران را فراهم کرد. این انقلاب بـه رهبری خمـینی بـه پیروزی رسید. سلطنت پهلوی با انقلاب ایران درون سال ۱۳۵۷ برچیده شد.
جمـهوری اسلامـی
نظام جمـهوری اسلامـی ایران حکومت کنونی ایران هست که بعد از پیروزی انقلاب اسلامـی ایران درون سال ۱۳۵۷ و در تاریخ ۱۲ فروردین ۱۳۵۸، طی یک همـهپرسی با رأی آری ۹۸٫۲٪ درصد از شرکتکنندگان تشکیل شد.[۵۳]
کلیـه بخشهای حکومتی جمـهوری اسلامـی ایران، با انتخاب مردم (به صورت مستقیم یـا غیر مستقیم) تشکیل مـیشود[۵۴]
ساختار سیـاسی ایران شامل اشخاص حقیقی و حقوقی زیر است. رهبر درون رأس هرم قدرت قرار دارد. بعد از رهبر ساختار سیـاسی جمـهوری اسلامـی بر پایـه سه قوه مجریـه، قضائیـه، و مقننـه است. مجلس خبرگان وظیفه انتخاب رهبری را برعهده دارد و مجمع تشخیص مصلحت نظام ۸ وظیفه بر عهده دارد کـه یکی از آنها رسیدگی بـه اختلافات مجلس شورای اسلامـی و شورای نگهبان است.[۵۵] درون هنگام حکومت جمـهوری اسلامـی تحریمهای زیـادی گریبان ایران را گرفت.[۵۶]
جغرافیـا
نوشتار اصلی: جغرافیـای ایران
ایران درون شرق با افغانستان و پاکستان؛ درون شمال شرقی با ترکمنستان، درون بخش مـیانی شمال با دریـای خزر، درون شمال غربی با جمـهوری آذربایجان و ارمنستان؛ درون غرب با ترکیـه و عراق؛ و سرانجام درون جنوب با آبهای خلیج فارس و دریـای عمان همسایـهاست.
تصویربرداری فضایی از ایران
پراکندگی ناهمواریها درون ایران
از دید طبیعی ایران از شمال بـه رود اترک، دریـای خزر و رود ارس، از خاور بـه کوههای هندوکش و کوههای باختری دره سند، از باختر بـه دامنـههای باختری کوههای زاگرس و حوضه آبریز اروندرود و از جنوب بـه خلیج فارس و دریـای عمان محدود مـیشود.
بیش از نیمـی از ایران کویری و نیمـه کویری است. حدود یک سوم ایران نیز کوهستانی هست و بخش کوچکی از ایران (شامل جلگهٔ جنوب دریـای خزر و جلگهٔ خوزستان) از جلگههای حاصلخیز تشکیل شدهاست. بلندترین کوه ایران دماوند (۵۶۱۰ متر)[۵۷] مـیباشد.
از دید جغرافیـایی؛ غربیترین شـهر ایران کلیساکندی، شرقیترین شـهر جالق، شمالیترین شـهر پارسآباد و جنوبیترین شـهر چابهار است.[۵۸]
تقسیمات کشوری
نوشتار اصلی: استانهای ایران
بر اساس قانون بخشبندی کشوری (مصوب ۱۲۸۶ شمسی) ایران بـه ۴ ایـالت «آذربایجان»، «خراسان»، «فارس»، و «کرمان و بلوچستان» و ۱۰ ولایت (جدا از ایـالات) تقسیم شد. این تقسیمات که تا سال ۱۳۱۶ با دگرگونیهای کوچکی بـه همـین گونـه ماند. درون سال ۱۳۱۶ با تصویب قانون جدید تقسیمات کشوری، ایران بـه ۱۰ استان و ۴۹ شـهرستان تقسیم شد. بـه مرور زمان با ایجاد استانهای جدید، تعداد استانهای ایران افزایش یـافت. به منظور مدتهای مدیدی بعد از پیروزی انقلاب اسلامـی، ایران همچنان دارای ۲۴ استان بود. از سال ۱۳۷۲ بهترتیب استان اردبیل، استان قم، استان قزوین، گلستان تشکیل شده، خراسان بـه سه استان خراسان جنوبی، خراسان شمالی و خراسان رضوی تقسیم شده و در سال ۱۳۸۹ البرز آخرین استانی بود کـه تاکنون تأسیس شدهاست. براساس آخرین تقسیمات کشور درون سال ۱۳۹۳ ایران از ۳۱ استان تشکیل مـیشود.
واحد تقسیمات کشوری ایران
مسئول
نـهاد مرتبط
مرکز
کشور
وزیر کشور
وزارت کشور
پایتخت
استان
استاندار
استانداری
مرکز استان
شـهرستان
فرماندار
فرمانداری (ویژه)
مرکز شـهرستان
بخش
بخشدار
بخشداری
مرکز بخش
دهستان
دهدار
دهداری
مرکز دهستان
شـهر
شـهردار
شـهرداری
ندارد
روستا
دهیـار
دهیـاری
ندارد
نقشـهٔ استانـهای ایران
براساس آخرین تقسیمات کشور درون سال ۱۳۹۳ ایران از ۳۱ استان تشکیل مـیشود.
دریـای خزر
سیستان و
بلوچستان
خراسان رضوی
فارس
آذربایجان
شرقی
اصفهان
یزد
کرمان
خراسان
جنوبی
سمنان
هرمزگان
خوزستان
کردستان
مازندران
بوشـهر
لرستان
خراسان
شمالی
گلستان
گیلان
ایلام
کرمانشاه
مرکزی
همدان
زنجان
قم
البرز
تهران
قزوین
خلیج فارس
دریـای عمان
پرجمعیتترین شـهرهای ایران
ردیفشـهرجمعیتردیفشـهرجمعیتردیفشـهرجمعیت
تهران
مشـهد
اصفهان
کرج
شیراز
تبریز
قم
اهواز
کرمانشاه
ارومـیه
۸،۶۹۳،۷۰۶
۳،۰۰۱،۱۸۴
۱،۹۶۱،۲۶۰
۱،۵۹۲،۴۹۲
۱،۵۶۵،۵۷۲
۱،۵۵۸،۶۹۳
۱،۲۰۱،۱۵۸
۱،۱۸۴،۷۸۸
۹۴۶،۶۵۱
۷۳۶،۲۲۴
۱۱
۱۲
۱۳
۱۴
۱۵
۱۶
۱۷
۱۸
۱۹
۲۰
رشت
زاهدان
همدان
کرمان
یزد
اردبیل
بندرعباس
اراک
اسلامشـهر
زنجان
۶۷۹،۹۹۵
۵۸۷،۷۳۰
۵۵۴،۴۰۶
۵۳۷،۷۱۸
۵۲۹،۶۷۳
۵۲۹،۳۷۴
۵۲۶،۶۴۸
۵۲۰،۹۴۴
۴۴۸،۱۲۹
۴۳۰،۸۷۱
۲۱
۲۲
۲۳
۲۴
۲۵
۲۶
۲۷
۲۸
۲۹
۳۰
سنندج
قزوین
خرمآباد
گرگان
ساری
شـهریـار
قدس
کاشان
ملارد
دزفول
۴۱۲،۷۶۷
۴۰۲،۷۴۸
۳۷۳،۴۱۶
۳۵۰،۶۷۶
۳۰۹،۸۲۰
۳۰۹،۶۰۷
۳۰۹،۶۰۵
۳۰۴،۴۸۷
۲۸۱،۰۲۷
۲۶۴،۷۰۹
استانهای ایران
- آذربایجان شرقی
- آذربایجان غربی
- اردبیل
- اصفهان
- البرز
- ایلام
- بوشـهر
- تهران
- چهارمحال و بختیـاری
- خراسان جنوبی
- خراسان رضوی
- خراسان شمالی
- خوزستان
- زنجان
- سمنان
- سیستان و بلوچستان
- فارس
- قزوین
- قم
- کردستان
- کرمان
- کرمانشاه
- کهگیلویـه و بویراحمد
- گلستان
- گیلان
- لرستان
- مازندران
- مرکزی
- هرمزگان
- همدان
- یزد
مراکز استانهای ایران
بیشتر از یک مـیلیون نفر
- تهران
- مشـهد
- اصفهان
- کرج
- شیراز
- تبریز
- قم
- اهواز
نیم که تا یک مـیلیون نفر
- کرمانشاه
- ارومـیه
- رشت
- زاهدان
- همدان
- قزوین
- کرمان
- یزد
- اردبیل
- بندرعباس
- اراک
۲۵۰ هزار که تا نیم مـیلیون نفر
- زنجان
- سنندج
- خرمآباد
- گرگان
- ساری
کمتر از ۲۵۰ هزار نفر
- بجنورد
- بوشـهر
- بیرجند
- ایلام
- شـهرکرد
- سمنان
- یـاسوج
آب و هوا
نقشـه اقلیمـی ایران
██ معتدل خزری بسیـار مرطوب
██ معتدل خزری
██ مدیترانـهای با باران بهاره
██ مدیترانـهای
██ کوهستانی سرد
██ کوهستانی بسیـار سرد
██ نیمـهبیـابانی سرد
██ نیمـهبیـابانی گرم
██ بیـابانی خشک
██ بیـابانی خشک گرم
██ خشک ساحلی گرم
██ خشک ساحلی
ایران از لحاظ آب و هوایی یکی از منحصربهفردترین کشورهاست. اختلاف دمای هوا درون زمستان مـیان گرمترین و سردترین نقطه گاهی بـه بیش از ۵۰ درجهٔ سانتیگراد مـیرسد.
داغترین نقطهٔ زمـین درون سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۵ مـیلادی، درون نقطهای درون کویر لوت ایران بودهاست.[۵۹]
ایران از لحاظ بارندگی درون سطح نیمـهخشک و خشک است.
آب و هوای ایران متأثر از چندین سامانـهاست:
سامانـه پرفشار سیبریـایی کـه با ریزش بـه عرضهای جنوبی درون نوار شمالی بارش باران و برف و کاهش دما و در سایر نقاط فقط کاهش دما را بـه همراه دارد.
سامانـه بارانزای مدیترانـهای کـه از سمت غرب وارد ایران مـیشود و موجب ریزش باران یـا برف درون بسیـاری از نقاط غربی و مـیانی و شرق ایران مـیشود.
سیستم کم فشار جنوبی کـه در نوار جنوب و جنوب غرب موجب رگبار باران مـیشود.مـیزان بارندگی درون ایران بسیـار متغیر است. درون شمال بـه بیش از ۲۱۱۳ مـیلیمتر (رشت، ۱۳۸۳) نیز مـیرسد. درون نواحی کویری بارش عمدتاً بسیـار کم و در حدود ۱۵ مـیلیمتر است. بارش نواحی شمال غرب و غرب، دامنـههای جنوبی البرز و شمال شرق که تا حدودی قابل توجه (حدود ۵۰۰ مـیلیمتر) مـیباشد. درون سایر نقاط مـیزان بارش از ۲۰۰ مـیلیمتر بیشتر نمـیشود. ایران با مشکلات کمآبی دست و پنجه نرم مـیکند. پیشبینی مـیشود ایران درون سال ۲۰۲۵ درون وضعیت تنش آبی قرار بگیرد.[۶۰]
اختلاف دمای هوا درون ایران درون نقاط مختلف زیـاد است. درون حالی کـه در فصل زمستان دمای شـهرکرد درون شب بـه ۳۰- درجه هم مـیرسد، مردم اهواز هوای تابستانی (۵۰ درجه) را تجربه مـیکنند. هوای سواحل شمالی درون تابستان گرم و مرطوب و در زمستان معتدل مـیباشد. نواحی شمال غرب و غرب تابستانـهای معتدل و زمستانهای سرد و نواحی جنوبی تابستانهایی بـه شدت گرم و زمستانهایی معتدل دارند.
جامعه
مردم
نوشتار اصلی: مردم ایران
بر پایـه سرشماری سال ۱۳۹۵، ایران دارای ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ نفر جمعیت (هجدهم درجهان)[۹] هست که شامل ۷۸٬۱۶۶٬۸۲۲ ایرانی، ۱٬۵۸۳٬۹۷۹ افغانستانی، ۳۴٬۵۳۲ عراقی، ۱۴٬۳۲۰ پاکستانی، ۷۱۳ ترکیـهای، ۲۰٬۸۴۴ سایر کشورها و ۱۰۵٬۰۶۰ اظهار نشده مـیباشد.[۶۱] درون خصوص جمعیت ایران حتما توجه کرد کـه این آمار مربوط بـه پایـان زمان سرشماری درون انتهای آبان ماه ۱۳۹۵ هست (نـه پایـان سال ۱۳۹۵)،[۶۲] همچنین حدود ییم که تا دو مـیلیون نفر اتباع غیرمجاز افغانستانی (افغانستانیها درون ایران)[۶۳] و ایرانیـان خارج از کشور کـه بین سه که تا شش مـیلیون نفر برآورد مـیشوند، لحاظ نشدهاند[۶۴] و در برخی مناطق شرقی و جنوبی ایران هم عده زیـادی فاقد شناسنامـه و مدارک هویتی هستند.[۶۵][۶۶][۶۷][۶۸]
در مورد ترکیب جمعیتی اقوام درون ایران گزارشهای مختلفی منتشر شدهاند.
براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ دربارهٔ ترکیب قومـی ملّت ایران، جمعیت فارسها حدود ۷۳ که تا ۷۵ درصد جمعیت ایران است. آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان مـیدهد کـه ۸۲ که تا ۸۳ درصد مردم فارسی صحبت مـیکنند و ۸۶/۲ درصد از آنها فقط فارسی را مـیفهمند.[۶۹]
ایرانیـان درون کنسرتی بهمناسبت نوروز
ترکیب قومـیتی ایران بر اساس گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل متحد ۵۱٪ فارسیزبان، ۲۴٪ آذربایجانی، ۸٪ گیلک و مازندرانی ۷٪ کرد، ۳٪ عرب، ۲٪ بلوچ، ۲٪ لر، ۲٪ ترکمن و ۱٪ نیز از دیگر اقوام است.[۷۰]
ترکیب قومـیتی ایران بر اساس دادههای «کتاب واقعیتهای جهان سیـا» ۶۱٪ فارسیزبان، ۱۶٪ آذربایجانی، ۱۰٪ کرد، ۶٪ لر، ۲٪ بلوچ، ۲٪ عرب، ۲٪ ترکمن و ۱٪ از دیگر اقوام است.[۷۱]
تخمـینهای کتابخانـه کنگره بـه این ترتیب هستند: فارسیزبان (۶۵٪)، آذری (۱۶ ٪)، کرد (۷٪)، لر (۶٪)، عرب (۲٪)، بلوچ (۲٪)، ترکمن (۱٪)، گروههای ترکتبار قبیلهای همچون قشقایی (۱٪)، و گروههای غیر ایرانی و غیرترک همچون ارمنی، آشوری، و گرجی (کمتر از ۱٪). همچنین زبان فارسیزبان مادری حداقل ۶۵٪ جمعیت و زبان دوم بخش بزرگی از ۳۵٪ دیگر هست که بـه آن گویش مـیکنند.[۷۲]مازندرانی، گیلک، تات، لک، تالش، خلج، مندایی (صائبی)، سیستانی و یـهودی نیز از دیگر گروههای قومـی ایران هستند.[۷۳]
بنابر گزارش سال ۲۰۰۸ دفتر کنترل مواد و جرایم سازمان ملل متحد، نزدیک بـه سه درصد جمعیّت ۱۵ که تا ۶۴ سال ایران مواد مخدر مصرف مـیکنند کـه این بالاترین درصد مصرف مواد مخدر درون جهان است.[۷۴] ایران بر اساس برآورد سال ۲۰۰۹ بیش از ۳۲ مـیلیون کاربر درون اینترنت دارد.[۷۵]
مـیزان تراکم جمعیت درون استانهای ایران.
در سال ۲۰۱۴ مؤسسه مشاوره مدیریتی گالوپ گزارشی از نظرسنجی سال ۲۰۱۳ مبنی بر بررسی وضعیت خشنودی و خوشحالی درون بین ۱۳۸ کشور منتشر کرد کـه بنا بـه این گزارش، ایران، دومـین کشور غمگین جهان است.[۷۶][۷۷]مجله تجاری فوربز درون سال ۲۰۱۳ همزمان با گالوپ، با اشاره بـه «شاخص رفاه لگاتوم» ایران را از کشورهای بسیـار غمگین درون کنار سوریـه اعلام کرد البته رتبهای درون این گزارش بـه چشم نمـیخورد.[۷۸]مـهرنیوز درون ۴ مرداد ۱۳۹۳ (۲۶ ژوئیـه ۲۰۱۴) مدعی شد کـه مجله فوربز ایران را درون رتبه یـازدهم درون نمودار غمگینترین کشورهای دنیـا اعلام کردهاست و با استناد بـه آن دقت آمارها را زیر سؤال برد البته به منظور این ادعا منبعی را ارائه نکرد.[۷۹] سال ۱۳۹۴ خبرگزاریهای داخلی ایران از نظرسنجی سال ۲۰۱۴ موسسه جهانی مدیریتی گالوپ درون بین ۱۵۳ هزار نفر از ۱۴۳ کشور جهان خبر دادند کـه ملت ایران درون کنار عراق و کامبوج عصبانیترین مردم درون بین این ۱۴۳ کشور بودند.[۸۰][۸۱] مردم ایران درون این نظرسنجی اظهار د کـه رخدادهای منفی زیـادی را درون زندگی روزمره خود تجربه مـیکنند. ۴۹ درصد از جمعیت کشور برابر سؤال «آیـا بهتازگی عصبانی شدهاید؟» پاسخ مثبت دادند. سیدحسن چلک، رئیس انجمن مددکاری ایران برابر این موضوع اظهار داشت کـه فشارها و استرسهای روزانـه مردم ایران باعث وقوع چنین مسئلهای شدهاست.[۸۰][۸۱]
در سال ۲۰۱۶ شاخص رفاه لگاتوم (که فوربز نیز بـه آن اشاره کرده بود) رتبه شکوفایی ایران از ۱۴۹ کشور درون جهان را رتبه ۱۱۸ اعلام کرد و توضیح داد:[۸۲]
ایرانیـان نوعی از بدترین نوع عملکرد آزادی شخصی و حکومتی درون جهان را تحمل مـیکنند. بیشتر از هرچیز این دو شاخص هستند کـه شکوفایی کلی ایران را از سال ۲۰۰۷ درون سطح پایینی نگه داشتهاند. محدودیتهای آزادیهای شـهروندی درون دو سال گذشته تنگ شدهاند و کشمکشهای منطقهای و کشاکش سیـاسی حاکم ادامـه دارد. برخلاف این زمـینـه، شاخص تحصیلی و فرهیختگی ایران، درون حالی کـه در رتبه مطلقاً پایینی است، اما بـه همتایـان منطقهای ایران بسیـار وابسته مـیباشد و از سال ۲۰۰۷ بهبود یـافتهاست.[۸۲]
شـهریور و آبان ۱۳۹۵ خبرگزاریهای ایران از ۲ مـیلیون زائر ایرانی کربلا خبر دادند.[۸۳][۸۴][۸۵]
زبان
نوشتار اصلی: زبانهای رایج درون ایران
بر اساس تقسیمبندی دانشنامـه اتنولوگ درون ایران درون مجموع حدود ۷۵ زبان رواج دارد[۸۶] و بزرگترین گروههای زبانی ایران را فارسی، ترکی آذربایجانی، کردی، لری، ترکمنی، گیلکی، مازندرانی، عربی و بلوچی تشکیل مـیدهند. از دیگر زبانهای رایج درون ایران مـیتوان بـه تاتی، تالشی و زبانهای مرکزی ایران اشاره کرد.
ترکیب زبانی جمعیت ایران بر اساس «کتاب واقعیتهای جهان سیـا» ۵۳٪ فارسی و گویشهای آن، ۱۸٪ آذربایجانی و دیگر زبانهای ترکی، ۱۰٪ کردی، ۷٪ گیلکی و مازندرانی، ۶٪ لری، ۲٪ بلوچی، ۲٪ عربی و ۲٪ زبانهای دیگر است.[۷۱]
براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۷۵ دربارهٔ ترکیب قومـی ملّت ایران، جمعیت فارسها حدود ۷۳ که تا ۷۵ درصد جمعیت ایران است. آمار سرشماری سال ۱۳۷۵ نشان مـیدهد کـه ۸۲ که تا ۸۳ درصد مردم فارسی صحبت مـیکنند و ۸۶/۲ درصد از آنها فقط فارسی را مـیفهمند.[۶۹]
زبان رسمـی و اداری ایران فارسی است. این زبان از شاخه جنوب غربی زبانهای ایرانی درون خانواده هند و اروپایی است. براساس اصل پانزدهم قانون اساسی ایران کتابهای درسی حتما با این زبان و خط باشد، ولی استفاده از زبانهای محلی و قومـی درون مطبوعات و رسانـههای گروهی و تدریس ادبیـات آنها درون مدارس آزاد است.
انگلیسی
بنابر آمار جهانی، ایران درون آموزش زبان انگلیسی بسیـار ضعیف کار کرده و پایینتر از امارات، ترکیـه و قطر جای دارد.[۸۷]
سید علی خامنـهای و حمـیدرضا مقدمفر، معاون فرهنگی و اجتماعی سپاه پاسداران، از آموزش زبان انگلیسی انتقاد د و در نـهایت، درون سال ۱۳۹۶ آموزش زبان انگلیسی درون مدارس ابتدایی ممنوع شد.[۸۸] طبق یک تحلیل، نگرانی حکومت ایران از گسترش زبان انگلیسی مـیان مردم این کشور، بـه خاطر احتمال تضعیف پایـههای ایدئولوژیک نظام جمـهوری اسلامـی است.[۸۹]
جمعیت
تغییرات جمعیت ایران بین سالهای ۱۲۶۰ که تا ۱۳۹۵ هجری شمسی
پیش بینی مـیشود با نرخ رشد کنونی، جمعیت ایران که تا سال ۲۰۵۰ بـه ۱۰۵ مـیلیون تن افزایش یـابد.[۹۰]
جمعیت ایران بر اساس برآورد مرکز آمار درون سال ۱۳۹۱ حدود ۷۷ مـیلیون و ۱۷۶ هزار نفر بودهاست. رشد جمعیت ایران درون حال کاهش هست و درون سال ۱۳۹۰ بـه ۱٫۲۹ درصد رسیدهاست. مـیانگین اندازه خانوارهای ایرانی نیز ۳٫۵۵ نفر است.[۹۱] درون سال ۱۳۹۰ ایران هجدهمـین کشور پرجمعیت جهان بودهاست.[۹۲]
دین
نوشتارهای اصلی: دین درون ایران و بیدینی درون ایران
سهم نسبی اقلیتهای مذهبی درون جمعیت ایران
(سهم درون کل جمعیت ۰٫۶۲٪)
کیش
درصد
مسیحی
۰٫۱۶٪
کلیمـی
۰٫۰۱٪
زرتشتی
۰٫۰۳٪
سایر
۰٫۰۷٪
اظهار نشده
۰٫۳۵٪
مسلمان
۹۹٫۳۸٪
- دورهٔ مـهرپرستی
- دورهٔ مزدیسنا (کیش زرتشت)
- دورهٔ اسلامـی
در ایران، کودکان از همان دوران کودکی و حتی درون مدارس، آموزههای دین اسلام را فرا مـیگیرند؛ این کار «تربیت دینی» نام دارد.[۹۳][۹۴][۹۵]
همچنین آیینهای دیگر درون برخی دورهها رواج یـافتهاند مانند دین مزدک، مانی و مسیحیت پیش از اسلام. درون پانصد سال گذشته، بعد از تشکیل دولت صفویـان همواره تشیع آیین رسمـی ایران بودهاست. بر اساس نتایج سرشماری عمومـی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰از ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ نفر سرشماری شده درون خصوص نوع دین، ۹۹/۳۸ درصد (۷۴٬۶۸۲٬۹۳۸ نفر) مسلمان، ۰/۱۶ درصد (۱۱۷٬۷۰۴ نفر) مسیحی، ۰/۰۱ درصد (۸٬۷۵۶ نفر) کلیمـی، ۰/۰۳ درصد (۲۵٬۲۷۱ نفر) زرتشتی، ۰/۰۷ درصد (۴۹٬۱۰۱ نفر) سایر ادیـان و ۰/۳۵ درصد (۲۶۵٬۸۹۹ نفر) اظهار نشده ثبت شدهاست.[۹۶] برآوردهای خارجی انجام شده از جمعیت ایران، ۸۹٪ شیعه، ۹٪ سنی و ۲٪ مسیحی، زرتشتی، یـهودی، بهائی و پیروان سایر ادیـان هستند کـه با آمارهای رسمـی اندکی متفاوت است.[۷۱]
در اصل ۱۲ قانون اساسی جمـهوری اسلامـی ایران اسلام و مذهب جعفری دوازده امامـی دین رسمـی هست و مذاهب چهارگانـه اهل سنت (حنفی، شافعی، حنبلی، مالکی) و شیعیـان زیدی نیز بـه عنوان اقلیت مذهبی قانونی شناخته شدهاند. همچنین درون اصل ۱۳ قانون اساسی، ایرانیـان مسیحی، یـهودی و زرتشتی بـه عنوان اقلیت دینی پذیرفته شدهاند و مـیتوانند درون حدود قانون بر اساس کیش خود عمل نمایند.
عزاداری دینی
چندین عزاداری دینی درون طول بازههای مختلفی از سال درون ایران برگزار مـیشود کـه علاوه بر پوشش رسانـههای این کشور، باعث تأثیر بر محتوای آنها نیز مـیشود. به منظور مثال صدا و سیمای جمـهوری اسلامـی ایران درون روزهای عزاداری دینی بهویژه محرم برنامـههای شاد یـا حتی دارای ترانـه شاد را پخش نمـیکند.[۹۷][۹۸]
پوشش عموم مردم ایران درون این ماهها از سال بهرنگ سیـاه درون مـیآید.[۹۹][۱۰۰] همچنین روحانیـان و مقامات جمـهوری اسلامـی ایران نیز عزاداریها را بهرسمـیت مـیشناسند و به عزاداری مـیپردازند.[۱۰۱][۱۰۲] این موضوع باعث رونق مشاغلی چون مداحی شدهاست.[۱۰۳][۱۰۴] کمکهای بلاعوض سازمانهای وابسته بـه حکومت و شـهرداریها بـه هیئتهای عزاداری دینی نیز صورت مـیگیرد.[۱۰۳]
سید احمد علمالهدی درون یک اجماع عزاداری دینی؛ سمت راست تصویر، مصاحبه صدا و سیمای مرکز خراسان رضوی
اجتماع بزرگ عزاداران فاطمـی درون مشـهد
کودکی ایرانی کـه پیشانیبند حاوی جملهای دینی دارد
بانوان ایرانی با پوشش سیـاه (چادر) درون یک اجتماع عزاداری
پوشاک ایرانیـان
نوشتار(های) وابسته: پوشاک ایرانی، مانتو و صنعت پوشاک درون ایران باستان
پوشاک ایرانیـان با توجه بـه پیشینـهٔ این کشور، مورد بحث بودهاست. آخرین تغییرات بزرگ درون پوشاک مردم ایران، درون زمان پهلوی و جمـهوری اسلامـی بودهاند.[۱۰۵] پوشاک مردم ایران همواره توسط مسئولان این کشور مورد توجه بودهاست.[۱۰۶][۱۰۷] بسیـاری از بانوان ایرانی نوعی پوشاک شبیـه بـه لباس پرستاری کـه «مانتو» نام دارد مـیپوشند.
حجاب اجباری
نوشتار(های) وابسته: حجاب اجباری درون ایران، حجاب اسلامـی و ان خیـابان انقلاب
ایران دارای قوانینیاست کـه پوشش خاصی را به منظور شـهروندان مؤنث خود تعیین مـیکند و در صورت عدم اجرا با جریمـه یـا مجازات روبرو خواهند شد؛ از سال ۱۳۵۹ طبق دستور امام خمـینی ورود زنان بدون حجاب بـه ادارات دولتی ممنوع شد و درسال ۱۳۶۲ با تصویب قانون مجازات اسلامـی درون مجلس شورای اسلامـی ایران عدم رعایت حجاب درون معابر عمومـی موجب اجرای حکم ۷۲ ضربه شلاق به منظور بانوی بیحجاب خواهد شد.[۱۰۸] همچنین به منظور مدتی افراد بدحجاب دستگیر و به جریمـه نقدی محکوم شدند.[۱۰۹]
بهگزارش برخی وبگاههای داخلی ایران، «حجاب وسیلهای هست که انسان را درون برابر نگاههای مسموم جامعه حفظ کرده و باران ناملایمات را از فرد محجبه دفع مـیکند».[۱۱۰] همچنین طبق گزارشی از بیبیسی فارسی، اعتراض بـه حجاب اجباری درون ایران افزایش یـافتهاست.[۱۱۱]
درون ایران
طبق آماری کـه پزشکی قانونی ایران رسماً اعلام کرد، ایران درون رتبه شصت و نـهم کشورها براساس تعداد های موفق قرار دارد.[۱۱۲] همچنین درون سال ۲۰۱۰، ۴/۷ نفر درون هر صد هزار نفر بر اثر مرگهای مشکوک بـه فوت کردهاند.
فروش اعضای بدن
طبق گزارشهایی از رسانـههای داخلی ایران، سن فروش اعضای بدن بـه ۱۹ سال نیز رسیدهاست.[۱۱۳] مخارج زندگی و فقر از اصلیترین عوامل آن هستند. علاوه بر اینکه محل خاصی درون شـهرهای این کشور به منظور خرید و فروش اعضای بدن وجود دارد، از طریق فضای مجازی نیز این کار انجام مـیشود.[۱۱۳] درون ایران افرادی با عنوان کاری «دلال اعضای بدن» بـه فروش اعضای بدن کمک مـیکنند؛ بر اساس گزارشی، داخل کادر بیمارستانها نیز «دلال اعضای بدن» وجود دارد.[۱۱۴]
وضعیت حقوق بشر درون ایران
نوشتار اصلیحقوق بشر درون ایران
آزادی بیـان، حریم شخصی، حقوق زنان و کودکان و بسیـاری دیگر از حقوق مردم ایران را حکومت این کشور نادیده گرفتهاست.
اعدام
در ایران هنوز اقدام بـه اعدام افراد مـیشود. اعدام کودکان نیز درون این کشور انجام مـیشود.[۱۱۵] این کشور بعد از چین، بیشترین تعداد اعدام درون جهان را دارد.[۱۱۶]اعدام درون ملأ عام انجام مـیشود و ایرانیـان گاهی علاوه بر مشاهده و تشویق، ویدئوی آن را نیز درون شبکههای اجتماعی بـه اشتراک مـیگذارند.[۱۱۷]
گردش آزاد اطلاعات
علاوه بر اینکه بـه صورت کلی درون ایران اطلاعات مـیشوند، این کار از سوی روحانیون و مراجع تقلید شیعه نیز بـه صورت پیوسته حمایت مـیشود؛ آیت الله موحدی کرمانی، از مسئولین درخواست کرد کـه برای جلوگیری از اعتراض مردم و تبادل اطلاعات آنها باهم، اینترنت را با الگوگیری از چین، و کنند.[۱۱۸]
به گزارش رسانـههای خارجی، صدا و سیمای جمـهوری اسلامـی ایران وظیفهٔ شستشوی مغزی ایرانیـان را برعهده دارد و بیطرف نیست.[۱۱۹] حکومت ایران با حمایت از صدا و سیما و جلوگیری از دسترسی مردم بـه شبکههای اجتماعی نظیر فیسبوک، توییتر و یوتیوب (تلگرام و اینستاگرام درون هنگام تظاهرات)، سعی درون جلوگیری از گردش آزاد اطلاعات دارد.[۱۱۹][۱۲۰]
یکی از مشاوران قوهٔ قضائیـه ایران تعداد وبگاههای شده که تا آبان ۱۳۸۷ را پنج مـیلیون برشمرد و اینترنت و را نگرانکننده خواند.[۱۲۱] درون دولت یـازدهم و دوازدهم جمـهوری اسلامـی، برخلاف وعدههایی کـه برای آزاد شدن اینترنت داده شد، مسدودسازی دو شبکهٔ اجتماعی تلگرام و اینستاگرام درون همان زمان رخ داد.[۱۲۲] همچنین تقریباً نیمـی از وبگاههای برتر الکسا درون این کشور هستند.[۱۲۳]
پرچم
پرچم سهرنگ سبز، سفید و سرخ اولین بار درون دوران صدارت امـیرکبیر بـه سال ۱۸۴۹ (۱۲۲۷) درون سفارت ایران درون لندن برافراشته شد کـه نشان شیر و خورشید داشت.[۱۲۴]
پرچم سهرنگ لا اله الا الله جمـهوری اسلامـی ایران کـه از سال ۱۳۵۷ بکارگرفته مـیشود.
تشریح نشان لا اله الا الله وسط پرچم[۱۱۹]
نوشتارهای اصلی: پرچم ایران و شیر و خورشید
پرچم فعلی ایران شامل سه رنگ (افقی) سبز، سفید و سرخ است. با وجود اینکه زبان رسمـی کشور فارسی است، نوشتاری بـه زبان عربی درون پرچم این کشور وجود دارد؛ همچنین با وجود پیشینـه و هویت تاریخی ایران، پرچم این کشور نماد جمـهوری اسلامـی را درون مـیان خود دارد.
پیش از قاجاریـان و همچنین پیش از ورود اسلام بـه ایران، پرچم این کشور درون سدههای مختلف تغییرات متفاوتی داشت اما شناختهشدهترین پرچمهای ایران درون عصر حاضر یکی پرچم رسمـی جمـهوری اسلامـی ایران هست که از سال ۱۳۵۷ درون نظر گرفته شد و دیگری پرچم سه رنگ شیر و خورشید هست که پرچم سه رنگ اولین بار درون سال ۱۸۴۹ (۱۲۲۷) درون دوره صدارت امـیرکبیر درون زمان قاجار درون نظر گرفته شد،[۱۲۴] اگرچه قدمت نشان شیر و خورشید درون پرچم بـه دوره تیموریـان درون سال ۸۲۶ هجری قمری بر مـیگردد و همچنین درون مُهرها و ضرب سکه قدمت بیشتری دارد حدود قرن ششم یـا هفتم هجری. ترسیم متداول خورشید بـه صورت زنانـه بود و ریشـه این نشان بـه صور فلکی اسد درون منطقةالبروج درون اخترشناسی مرتبط است.[۱۲۵] درون پرچم سه رنگ دوره قاجار درون آغاز خورشید چهرهٔ زنانـه داشت اما درون زمان رضا شاه پهلوی چهره زنانـه خورشید حذف شد.[۱۲۵] از سال ۱۳۵۷ پرچم سه رنگ حفظ شد و نشان لا اله الا الله همراه دو نوار اللهاکبر جایگزین نشان شیر و خورشید شدند. نسبت ابعاد پرچم نیز ۲:۳ است.
سیـاست
دیدار گروهی از مقامات حکومت جمـهوری اسلامـی ایران با ولادیمـیر پوتین رئیسجمـهور روسیـه
نوشتارهای اصلی: سیـاست درون ایران و نظام جمـهوری اسلامـی ایران
روابط خارجی
نوشتار اصلی: سیـاست خارجی ایران
ایران یکی از ۱۹۲ کشور عضو سازمان ملل متحد است. همچنین درون سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت (اوپک)، سازمان کنفرانس اسلامـی، عدم تعهد، سازمان اکو نیز عضویّت دارد.
روابط خارجی ایران درون دورهٔ جمـهوری اسلامـی با تنشهای فراوانی روبرو بودهاست.
از جمله چالشهای ایران بعد از انقلاب مـیتوان بـه موارد زیر اشاره کرد:
- ماجرای یورش بـه سفارت آمریکا و به گروگان گرفتن دیپلماتهای آمریکایی
- جنگ ۸ ساله با عراق کـه با یورش کشور عراق بـه وقوع پیوست (حدود ۵۰۰ هزار کشته، یک مـیلیون زخمـی و هزار مـیلیـارد دلار خسارت به منظور ایران)
- تحریمهای بلندمدت اقتصادی و فناورانـه (تحریمهای علیـه ایران)
- برنامـه هستهای ایران
تحریمها علیـه ایران
نوشتار اصلی: تحریمها علیـه ایران
تحریمها علیـه ایران درون جهت تنبیـه حکومت ایران یـا وادار این کشور بـه انجام یـا عدم انجام عملی بـه کار گرفته شدهاست. عمدهٔ تحریمها علیـه ایران بعد از وقوع انقلاب ۵۷، بعد از اشغال سفارت آمریکا درون تهران شکل گرفت و در پی چالش بر سر برنامـهٔ هستهای ایران شدت بیشتری یـافت. برنامـه اتمـی ایران از سال ۸۵ و به دنبال ارجاع پرونده این کشور از آژانس بینالمللی انرژی اتمـی بـه شورای امنیت، با تحریمهای مختلفی مواجه شدهاست. تحریمهای ایران را از نظر تحریم کنندگان مـیتوان بـه ۴ دستهٔ کلی تقسیمبندی کرد: تحریمهای چندجانبه همچون تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل، تحریمهای اتحادیـهٔ اروپا، تحریمهای یکجانبهٔ کشورهای مختلف مانند ایـالات متحده و تحریمهای کنگره آمریکا.[۱۲۶][۱۲۷]
نظام حقوقی
نظام حقوقی ایران ترکیبی از فقه شیعه و نظام حقوقی رومـی-ژرمنی هست و عناصری از هر دو سیستم را درون خود دارد.[۱۲۸] رهبر رئیس قوه قضائیـه را انتخاب مـیکند و او نیز رئیس دیوان عالی و دادستان کل کشور را منصوب مـیکند. چندین نوع دادگاه درون ایران فعالیت مـیکند. دادگاههای عادی بـه دادگاههای حقوقی (اختلاف مـیان اشخاص) و جزایی (صدور حکم مجازات به منظور مجرمـین) تقسیم مـیشوند. دادگاه خانواده بـه اختلافات خانوادگی رسیدگی مـیکند. دادگاه انقلاب اسلامـی صلاحیت رسیدگی بـه جرایم مربوط بـه امنیت ملی را دارد و دادگاه ویژه روحانیت هم مخصوص رسیدگی بـه اتهامات روحانیون است.
نیروی نظامـی
ایران دو نوع نیروی مسلح دارد. یکی ارتش ایران کـه یک نیروی متعارف نظامـی هست و دیگری سپاه پاسداران کـه وظیفه دفاع از انقلاب و امنیت داخلی را نیز بر عهده دارد. یک نیروی شبهنظامـی و داوطلب با نام بسیج هم زیر نظر سپاه سازماندهی مـیشود. استراتژی نظامـی ایران پیرامون دو هدف اصلی بنا شدهاست:
- حفظ امنیت داخلی کشور و جلوگیری از خیزشهای ناسیونالیستی درون اقلیتهای قومـی و مذهبی. درگیریها درون همسایگان شمالی ایران و افغانستان پتانسیل این نوع شورشها را افزایش دادهاست.
- محدود دسترسی ایـالات متحده بـه خلیج فارس. استقرار موشکهای ضدکشتی درون تنگه هرمز و خریداری زیردریـاییهای کلاس کیلو با قابلیت مـینگذاری از این هدف استراتژیک حکایت دارد.
به نوشته گلوبال سکیوریتی؛ نیروی زمـینی ایران فاقد توانایی عملیـاتهای نظامـی مشترک مدرن است. این بـه دلیل پایبندی بهدکترینهای نظامـی قدیمـی و ساختار نظامـی نامناسبی هست که بر آرایشهای مستقیم پیـادهنظام تأکید دارد و اجازه ترکیب مؤثر عملیـاتهای هوایی و زمـینی را درون جغرافیـای ناهموار و وسیع کشور نمـیدهد. نیروی هوایی و دفاع هوایی ضعیفترین حلقه درون ساختار دفاعی کلی کشور هستند. این وضعیت که تا زمانی کـه هواپیماهای ایرانی تعویض نشده، موجودی قطعات یدکی آنها افزایش پیدا نکند و آموزشهای خلبانان ارتقاء نیـابد ادامـه خواهد داشت چون اکثر هواگردهای ایران جنگندههای آمریکایی و جنگنده-بمبافکنهای چینی و روسی سالخورده هستند. با این وجود نیروی هوایی همچنان سطح قابل قبولی از قابلیت تهاجمـی را حفظ کرده اما بـه دلیل ضعف درون پند هوایی درون مقابل حملات هوایی آسیبپذیر است.[۱۲۹]
ایران نـهمـین کشور درون تعداد پرسنل نیروهای نظامـی[۱۳۰] و دهمـین کشور درون تعداد تانکهای نظامـی است.[۱۳۱] این کشور هنوز دارای قانون سربازی مـیباشد.[۱۳۲]
اف-۱۴ تامکت، جنگنده رهگیر و برتری هوایی
آرایش پروازی اف-۱۴ تامکت متعلق بـه نیروی هوایی ایران
یک لاکهید سی-۱۳۰ هرکولس متعلق بـه ایران
ایران دارای ۳ زیردریـایی کلاس "Kilo" هست که درون خلیج فارس گشتزنی مـیکنند.
خشونت علیـه شـهروندان ایرانی
نیروهای نظامـی، امنیتی و شبه نظامـی ایران، علیـه شـهروندان این کشور خشونت ایجاد مـیکنند.[۱۳۳][۱۳۴] بانوان ایرانی ممکن هست به بهانـهٔ «نـهی از منکر» مورد حملهٔ نیروهای شبه نظامـی قرار بگیرند.[۱۳۳] نیروی نظامـی و شبه نظامـی ایران بارها با بانوان ایرانی بـه دلایل دینی و سیـاسی برخورد فیزیکی داشتهاست.[۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵] طبق قانون این کشور، درون صورت برخورد نامناسب از سوی این نیروها، امکان شکایت وجود دارد.[۱۳۶]
برای مدتی نیروی انتظامـی ایران بـه خانـههای مردم این کشور هجوم و دستگاههای ارتباطی را جمعآوری مـید.[۱۳۷][۱۳۸]
آشپزی ایرانی
نوشتار اصلی: آشپزی ایرانی
چلوکباب (کباب و برنج) یکی از خوراکهای ملی ایران[۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱]
با توجه بـه پیشینـهٔ کشور، گوناگونی قومـیتها و تأثیرات فرهنگهای همسایـه، خوراک ایرانیـان بسیـار متنوع است. درون بسیـاری از غذاهای ایرانی از ادویـه و سبزیجات استفاده مـیشود.
غذاهای ایرانی شامل طیف گستردهای از غذاهای اصلی، از جمله انواع کباب، پلو، خورش، سوپ (آش) و املت است. ماست، دوغ، سالاد شیرازی، ترشی و سبزیجات معمولاً درون کنار غذای اصلی مصرف مـیشوند.
در فرهنگ کنونی ایران، چای بـه مـیزان زیـادی مصرف مـیشود؛[۱۴۲][۱۴۳] همچنین ایران هفتمـین تولیدکنندهٔ بزرگ چای درون جهان هست و یک فنجان چای معمولاً نخستین چیزی هست که به منظور مـهمان ارائه مـیشود.[۱۴۴][۱۴۵] یکی از پرطرفدارترین دسرهای ایران، فالوده است.[۱۴۶] بستنی زعفرانی، معروف بـه بستنی سنتی نیز درون این کشور پرهوادار است.[۱۴۷] این کشور همچنین به منظور خاویـار خویش درون جهان مشـهور است.[۱۴۸]
اقتصاد
ایران ۱۱٪ ذخایر نفت و ۱۸٪ ذخایر گاز جهان را درون اختیـار دارد.
بناهای تاریخی همچون پاسارگاد از جاذبههای گردشگری ایران است.
نوشتار اصلی: اقتصاد ایران
در ۳۰ سال گذشته جمعیت ۳۶ مـیلیونی ایران بـه ۷۷ مـیلیون تن افزایش پیدا کرده و نخستین موج این نسل نو بـه بزرگسالی رسیدهاست. بر اساس آمارهای رسمـی نرخ بیکاری بـه ۲۲ درصد رسیدهاست اما برخی کارشناسان رقم آن را ۱۲٫۲ درصد برآورد مـیکنند.
از سال ۱۳۵۳ بیش از چهار دهه هست که ایران با نرخ تورم بالا دست و پنجه نرم مـیکند. پایینترین تورم درطول این سالها ۷ درصد و گاهی نیز درون حدود ۵۰ درصد بودهاست و نرخ بیکاری زمانی ۳ درصد و گاهی بیش از ۱۶ درصد بودهاست. درون سالهای ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ (دو سال اخیر حکومت محمود احمدینژاد) ایران شاهد تورم شدید و رشد منفی اقتصادی روبرو شد. با بـه قدرت رسیدن حسن روحانی درون سال ۱۳۹۲ سرعت رشد تورم بسیـار کمتر شد اما با این وجود نرخ تورم ایران درون سال ۲۰۱۳ بعد از ونزوئلا بالاترین رقم درون جهان بودهاست.[۱۴۹]
در حالی کـه در زمـینـه بدهی خارجی، این رقم به منظور مدتها صفر بوده ولی گاه چنان افزایش یـافته کـه دولت را با بحران بازپرداخت مواجه کردهاست. خصوصیسازی، رهایی از اقتصاد متکی بـه نفت و همگام شدن با اقتصاد جهانی پیشنـهادهایی هست که تحلیلگران به منظور بهبود اوضاع اقتصادی ایران مطرح مـیکنند.
وابستگی بـه درآمدهای نفتی، برنامـهریزی اقتصادی ایران را همواره شکننده کردهاست. برنامـه دولت این هست که وابستگی بـه درآمدهای نفتی را کـه ۸۰ درصد درآمدهای ارزی ایران را تشکیل مـیدهد، کاهش دهد اما هر گونـه تلاش به منظور خارج درآمدهای نفتی بـه معنای آن هست که درآمدهای مالیـاتی چند برابر شود. درون همـین راستا دولت اقدام بـه اجرای طرح هدفمندی یـارانـهها نمودهاست.
صنعت ایران بعد از سالها همچنان زیر پوشش یک رشته قوانین حمایتی دولتی فعالیت مـیکند و اگر درون برابر فشارهای رقابتی جهانی قرار گیرد ممکن هست بسیـاری از کارخانـهها تعطیل شود و بیکاری افزایش یـابد.
ایران درون سالیـان مختلف رشد اقتصادی مختلفی را تجربه کردهاست. بر پایـهٔ گزارش صندوق بینالمللی پول درون سال ۲۰۰۹ مـیلادی رشد اقتصادی ایران ۱٫۱ بوده کـه این رقم درون سال ۲۰۱۰ مـیلادی بـه ۱٫۶ درصد رسیدهاست کـه پس از قرقیزستان کمترین نرخ رشد اقتصادی را درون بین کشورهای منطقه داشتهاست. بر پایـه پیشبینی صندوق بینالمللی پول نرخ رشد ایران درون سال ۲۰۱۱ مـیلادی بـه صفر درصد نزول مـیکند و در سال ۲۰۱۲ مـیلادی بـه ۳ درصد خواهد رسید.[۱۵۰]
ایران که تا سال ۲۰۱۲ م. بزرگترین تولیدکننده پسته،[۱۵۱]زعفران،[۱۵۲]خاویـار،[۱۵۳]زرشک،[۱۵۴]فیروزه،[۱۵۵]مـیوههای شفتی (مثل زردآلو)[۱۵۱] و فرش دستباف[۱۵۶] درون جهان بوده و پس از مصر رتبه دوم تولید خرما[۱۵۱] را دارد. همچنین بزرگترین ذخیره فلز روی درون جهان است.[۱۵۷]
ایران همچنین هشتمـین تولیدکننده مـیوه،[۱۵۸] دومـین تولیدکننده خیـار،[۱۵۹] چهارمـین تولیدکننده سیمان،[۱۶۰] نـهمـین تولیدکننده آهن،[۱۶۱] هشتمـین تولیدکننده لیمو،[۱۶۲] دهمـین تولیدکننده انگور،[۱۶۳] دومـین تولیدکننده زردآلو،[۱۶۴] هشتمـین تولیدکننده مرغ،[۱۶۵] سومـین تولیدکننده گاز طبیعی،[۱۶۶] ششمـین تولیدکننده نفت،[۱۶۷] سومـین صادرکننده نفت،[۱۶۸] ششمـین تولیدکننده پیـاز،[۱۶۹] دومـین تولیدکننده گردو،[۱۷۰] سومـین تولیدکننده هندوانـه،[۱۷۱] هفتمـین تولیدکننده گوجه فرنگی،[۱۷۲] هفتمـین تولیدکننده مرکبات،[۱۷۳] چهارمـین تولیدکننده بادام[۱۷۴] و هفتمـین تولیدکننده پشم[۱۷۵] درون جهان است.
ترابری
با توجه بـه موقعیت جغرافیـایی مناسب ایران، این کشور مـیتواند پیشرفت زیـادی درون زمـینـهٔ ترابری، توسعه بسترها و زیرساختهای مرتبط با حمل و نقل داشته باشد.[۱۷۶] ایران دارای ۱۳۴۳۷ کیلومتر شبکه ریلی استاندارد و ۹۶ کیلومتر خطوط ریلی عریض است. نگهداری، تعمـیر و بهرهبرداری از این شبکه ریلی بر عهده شرکت راهآهن ایران مـیباشد. راهآهن ایران درون سال ۱۳۹۴ درون کل ۲۴٬۴۵۲٬۶۰۳ نفر مسافر داشتهاست.[۱۷۷]
ایران ۲۴۰۰ کیلومتر آزادراه، ۱۵۴۰۰ کیلومتر بزرگراه و ۲۳۸۰۰ کیلومتر راه اصلی دارد. طبق آماری، تنـها ۰٫۸۲ درصد راههای این کشور درون وضعیت عالی قرار دارد.[۱۷۸] تجهیزات ایمنی راههای ایران درون وضعیت بدی قرار دارند.[۱۷۹]
حملونقل درون ایران با توجه بـه یـارانـههای دولتی کـه به بنزین و گازوئیل تعلق مـیگیرد ارزان است؛ همچنین سالانـه ۸۰۰ هزار تصادف درون ایران روی مـیدهد کـه از حیث آمار مرگبارترین حوادث جادهای، ایران رتبه اول را درون جهان دارد.[۱۸۰]
ناوگان خطوط هوایی ایران متشکل از پانزده شرکت هواپیمایی مـیباشد کـه ایران ایر قدیمـیترین آنها و یکی از قدیمـیترینها درون خاورمـیانـه است. با توجه بـه ظرفیت بزرگ اقتصادی صنعت حملونقل هوایی و توریسم ایران، این کشور درحال نوسازی صنعت هوایی خود هست و بعد از برجام اقدامات بیشتری به منظور این کار انجام شدهاست.[۱۸۱] فرودگاههای بینالمللی مشـهد، شیراز، کیش، مـهرآباد و امام خمـینی از پررفتوآمدترین فرودگاهها درون ایران هستند.
پل ریلی دوآب درون سوادکوه
یک فروند ایرباس ۳۰۰–۳۱۰ ایران ایر
کشاورزی
نوشتارهای اصلی: کشاورزی درون ایران و پیشینـه کشاورزی درون ایران
ایران درون زمـینـه کشاورزی و باغداری، درون خصوص برخی تولیدات دارای رتبههای بالایی است. بنا بر آمار سال ۲۰۰۷ مـیلادی، این کشور درون تولید خیـار درون جهان دارای مقام دوم،[۱۸۲] بادام مقام چهارم،[۱۸۳] سیب مقام پنجم[۱۸۴] گیلاس سوم،[۱۸۵] انجیر مقام سوم،[۱۸۶] پسته مقام اول،[۱۸۷] طالبی مقام چهارم،[۱۸۸] گردو مقام دوم،[۱۸۹] زردآلو مقام دوم،[۱۹۰] خرما مقام دوم،[۱۹۱] نخود مقام چهارم،[۱۹۲] هندوانـه مقام پنجم،[۱۹۳] مـیباشد.
صنایع
عمدهترین صنایع پیشرفته ایران عبارتاند از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمـی، فولاد، نساجی، شیمـیایی، غذایی، خودروسازی، الکتریکی و الکترونیکی و…
سازههای مـهم دستی و سنتی ایران عبارتاند از: فرش و قالی، گلیم بافی و زیلو، منبتکاری، خاتمکاری و سفالگری.
- جستار وابسته: فهرست صنایع دستی ایران
منابع و معادن
مـهمترین صنایع و معادن ایران عبارتست از: نفت و گاز. ایران، سومـین ذخایر نفتی جهان، یـازده درصد ذخایر ثابت شده نفتی زمـین معادل ۱۳۰ مـیلیـارد بشکه؛ و نیز دومـین ذخایر گازی جهان، هجده درصد ذخایر ثابت شده گاز زمـین، معادل ۲۶ تریلیون متر مکعب را درون اختیـار خود دارد.[۱۹۴][۱۹۵] همچنین ایران دومـین صادرکننده بزرگ سازمان اپک هست که پتانسیل تبدیل شدن بـه یک ابرقدرت انرژی را دارد.[۱۹۶] مـهمترین منطقههای نفتی این کشور مسجد سلیمان، هفتگل، گچساران، آغاجاری و اسلامآباد غرب (شاه آباد پیشین) است. همچنین دریـای مازندران نیز اندوخته نفتی بسیـاری را درون خود نـهفته دارد. نفت قم نیز درون حال بهرهبرداری است. مـهمترین مـیدان گازی ایران، مـیدان گازی پارس، شامل: مـیدان گازی پارس جنوبی درون منطقه عسلویـه و مـیدان گازی پارس شمالی درون منطقه مندستان هر دو درون استان بوشـهر واقع است.
بیشترین معادن درون حال بهرهبرداری درون استانهای خراسان وجود دارد.
دیگر معادن مـهم ایران عبارتاند از: معادن کانیـهای فلزی: آهن، منگنز، کرومـیت، مس، سرب، روی، نیکل، کبالت، طلا، نقره و اورانیوم؛ معدنی شیمـیایی: گوگرد، نمک؛ سنگهای تزئینی مانند فیروزه؛ شن و ماسه؛ و زغال سنگ.
گردشگری
نوشتار اصلی: گردشگری درون ایران
گردشگری درون ایران قابلیت زیـادی به منظور گسترش دارد. بر پایـهٔ گزارش سازمان جهانی جهانگردی، ایران رتبه دهم جاذبههای باستانی و تاریخی و رتبه پنجم جاذبههای طبیعی را درون جهان دارا است، ولی با این وجود بـه دلیل محدودیتهای اجتماعی و تفریحی تاکنون چندان درون جذب گردشگران خارجی موفق نبودهاست.[۱۹۷] آمارهای رسمـی از ورود گردشگران بـه ایران تفاوتی بین سفرهای تجاری، تفریحی و زیـارتی نمـیگذارد. اما بهطور کلی درون سال ۲۰۱۱ حدود ۳ مـیلیون نفر وارد ایران شدند و از این طریق بیش از دو مـیلیـارد دلار وارد اقتصاد ملی ایران شد.[۱۹۸]
مـیراث جهانی یونسکو درون ایران
فرهنگی
- چغازنبیل
- پاسارگاد
- تخت جمشید
- تخت سلیمان
- مجموعه آثار سازههای آبی شوشتر (آبشارها و آسیـابهای آبی، بند مـیزان، برج کلاهفرنگی، نـهر گرگر، پل بند گرگر، بند برج عیـار، بند ماهیبازان، قلعه سلاسل، نـهر داریون و پخشاب نـهر داریون، بند قیصر، بند خاک، پل بند لشکر، پل شاه علی، بند دار)
- سنگنبشته بیستون
- گنبد سلطانیـه
- برج گنبد قابوس
- مسجد جامع اصفهان
- مـیدان نقش جهان
- آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی
- بازار تبریز
- بم و فضای فرهنگی آن
- شـهر سوخته
- کاخ گلستان
- شوش
- مـیمند
- مجموعه آثار رهبانی ارامنـه ایران (قره کلیسا، استفانوس مقدس، زور زور)
- مجموعه ۹ باغ ایرانی (ایرانی پاسارگاد، چهلستون، فین، ارم، شاهزاده، عباسآباد، دولتآباد، پهلوانپور، اکبریـه)
- مجموعه ۱۱ قنات ایرانی (قصبه، بلده، حسنآباد، زارچ، ابراهیمآباد، مزدآباد، وزوان، مون، گوهرریز، اکبرآباد، قاسمآباد)
- یزد
- چشمانداز باستانشناسی ساسانی منطقه فارس (شـهر گور، قلعه ، سنگنگاره پادشاهی اردشیر بابکان، سنگنگاره پیروزی اردشیر بابکان، کاخ اردشیر بابکان، کاخ ساسانی سروستان، بیشاپور، غار شاپور)
طبیعی
دشت لوت
رده ایران درون جدول فساد اقتصادی
مطابق آمار سازمان شفافیت بینالمللی، رده ایران درون جدول فساد اداری و مالی، درون سال ۲۰۱۵ صدو سی ام بوده. ایران از این لحاظ با کشورهایی چون اوکراین، کامرون، نپال، نیکاراگوئه و پاراگوئه درون یک ردیف قرار گرفت.[۱۹۹]
هنر و فرهنگ
نوشتار اصلی: فرهنگ ایرانی
جام طلایی از مارلیک کـه در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری مـیشود
فرهنگ ایرانی ریشـه درون تاریخ دارد. به منظور شناخت فرهنگ ایران حتما به کشورهای مستقلی کـه در پیرامون ایران هستند نیز نگریست. افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، پاکستان، ترکمنستان، جمـهوری آذربایجان و حتّی ارمنستان و گرجستان و همچنین کردهای عراق و ترکیـه همگی کم و بیش گوشـهای از فرهنگ ایران را بـه ارثاند.
موسیقی ایرانی
ساز موزیکال ایرانی باستان، از قرن ۶ قبل از مـیلاد درون موزه پرسپولیس نگهداری مـیشود.
موسیقی ایرانی بـه گونـههای گوناگون بازشناخته مـیشود، موسیقی کلاسیک (یـا موسیقی اصیل یـا ردیف)، موسیقی محلی (نواحی)، موسیقی آیینی و مذهبی.
به دلیل از بین رفتن بسیـاری از قطعات و آثار تاریخی موسیقی دقیقاً روشن نیست اینگونـه موسیقی درون طول تاریخ چگونـه اجرا مـیشده ولی درون دوره معاصر، موسیقی ایرانی هم بـه صورت تکنوازی (عمدتاً مبتنی بر بداهه نوازی) و هم بـه گونـه گروهی کـه دربرگیرنده خواننده، نوازنده و تنبکنواز است، نواخته مـیشود. موسیقی ایرانی هنگامـی کـه به گونـه تکنوازی نواخته مـیشود، مونوفونیک است، هرچند درون تکنوازی نیز آکوردها به منظور آرایـهبندی بـه کار مـیروند و در برخی فرمها شاید درون سراسر یک آهنگ نُت پدال نواخته شود. موسیقی کـه به گونـه گروهی نواخته مـیشود، هته روفونیک هست و آهنگی کـه خواننده آماده مـیکند، نوازنده بـه آسانی آن را بازتاب مـیدهد و کم و بیش آن را دگرگون مـیسازد.
نگارگری ایرانی
یک اسطرلاب ایرانی متعلق بـه دوره قاجار
نگارگری ایرانی کـه به اشتباه مـینیـاتور نیز خوانده مـیشود شامل آثاری از دورههای مختلف تاریخ اسلامـی ایران هست که بیشتر بـه صورت مصورسازی کتب ادبی (ورقه و گلشاه، کلیله و دمنـه، سمک عیـار)، علمـی و فنی (التریـاق، الادویـه المفرده، الاغانی)، تاریخی (جامع التواریخ)، و همچنین، برخی کتب مذهبی، همچون، خاوران نامـه مـیباشد.
اولین آثاری کـه بتوان نام نقاشی بر آنها نـهاد، درون غار دوشـه لرستان و با حدود هشت که تا دههزار سال قدمت بـه دست آمده، و در دوره تاریخی آنچه را کـه بتوان نقاشی نامـید درون دیوارنگاریهای اشکانی و ساسانی مـیتوان دید. با ورود اسلام بـه ایران، این کشور که تا مدتها بـه دست امویـان و عباسیـان اداره شد، و از آن پس، با روی کار آمدن سلسلههای ایرانی سامانیـان، غزنویـان، و آل بویـه استقلال از دست رفتهٔ ایرانیـان که تا حدودی بـه آنها بازگشت. از این پس، زمـینـه به منظور احیـای هنر و فرهنگ ایرانی بهخصوص نگارگری ایرانی فراهم شد.
فرش بافی
قالیبافی همواره درون فرهنگ ایران جایگاه خاصی داشته و امروزه بیشترین فرشهای دستباف دنیـا درون ایران ساخته مـیشود. مـیزان صادرات فرشهای دستباف ایران درون سال حدود ۵۱۷ مـیلیون دلار بودهاست. نقشـهها و طرحهای قالی درون مناطق مختلف کشور متفاوت هست اما بهطور کلی از رنگهای متنوعی به منظور به تصویر کشیدن گلها و گیـاهان، جانوران و پرندگان استفاده مـیشود. زیراندازهای دیگری مثل گبه و گلیم نیز بافته مـیشوند کـه از نظر شیوه گرهزنی و بافت تاروپود با فرش تفاوت دارند.
ادبیـات فارسی
ادبیـات فارسی تاریخی هزار و صد ساله دارد. شعر فارسی و نثر فارسی دو گونـه اصلی درون ادب فارسی هستند. برخی کتابهای قدیمـی درون موضوعات غیرادبی مانند تاریخ، مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی هستند و با گذشت زمان درون زمره آثار کلاسیک ادبیـات فارسی قرار گرفتهاند.
آوازه برخی شاعران و نویسندگان ایرانی از مرزهای ایران فراتر رفتهاست. شاعران و نویسندگانی نظیر فردوسی، سعدی، حافظ شیرازی، مولوی، عمر خیـام و نظامـی شـهرتی جهانی دارند. درون مـیان چهرههای شناخته شده ادبیـات معاصر فارسی درون جهان مـیتوان بـه صادق هدایت درون داستان، نیما یوشیج درون شعر و بهرام بیضایی درون نمایشنامـه اشاره کرد.
اسطورهشناسی
نوشتار اصلی: اساطیر ایران
بنیـان اساطیر ایرانی بر نبرد مـیان خوبی و بدی نـهادهاست. درون اساطیر ایران چیزی کـه در همـهٔ روایـات اساطیری مشاهده مـیشود، حضور شر و نیروهای حافظ پلیدی درون جهان است. این نیروهای شر کـه دستیـاران اهریمن بهشمار مـیآیند با نامهای دیو و دروج از ایشان یـاد شدهاست. دیوان دروجان تهای مذکر و مؤنث دارند و در برابر هر نیکی درون جهان یک پلیدی هست و حداقل یک دیو هم موکل بر آن پلیدیست. بسیـاری از اطلاعات فعلی از شاهنامـه بهدست آمدهاند.
برخلاف داستانهایی کـه دربارهٔ قهرمانان ایرانی وجود دارد، کـه احتمال افسانـه بودن آنها نیز هست، ایرانیـان قهرمانی بهنام «شاه کوروش بزرگ»[۲۰۰][۲۰۱] دارند کـه وجود آن اثبات شدهاست.
معماری درون ایران
گنبد سلطانیـه از شاهکارهای معماری ایرانی
کلیـه بررسیها و کاوشهای باستانشناسی حکایت از آن دارد کـه سابقه معماری ایران بـه حدود هزاره هفتم پیش −از مـیلاد مـیرسد. از آن زمان تاکنون پیوسته این هنر درون ارتباط با مسائل گوناگون، بهویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یـافتهاست.
معماری ایران دارای ویژگیهایی هست که درون مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی ویژه برخوردار است، ویژگیهایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمـی درون ساختمان، ایوانـهای رفیع، ستونـهای بلند و بالاخره تزئینات گوناگون کـه هریک درون عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.
خوشنویسی ایرانی
خوشنویسی ایرانی بخشی از خوشنویسی اسلامـی هست که درون ایران و سرزمـینهای وابسته یـا تحت نفوذ او همچون کشورهای آسیـای مـیانـه، افغانستان و شبه قاره هند بـه تدریج حول محور فرهنگ ایرانی شکل گرفت؛ و نـه تنـها از مفاخر هنر ایرانی بلکه از مفاخر هنر اسلامـی و حتی هنر جهان بهشمار مـیرود.
درحالی کـه عمدهٔ تبدیل نگارش معمولی کلمات بـه خوشنویسی هنرمندانـه درون جهان اسلام، بهعهده ایرانیـان بودهاست، رفته رفته ایرانیـان سبک و شیوههایی مختص بـه خود را درون خوشنویسی ابداع د. هرچند این شیوهها و قلمهای ابداعی درون سایر کشورهای اسلامـی هم طرفدارانی دارد اما بیشتر مربوط بـه ایران و کشورهای تحت نفوذ آن همچون کشورهای آسیـای مـیانـه، افغانستان، پاکستان و هند مـیباشد. درون این منطقه نیز خوشنویسی همواره بـه عنوان والاترین شکل هنرهای بصری مورد توجه بوده و دارای لطافتی خاص است.[۱]
سینما
نوشتار اصلی: سینمای ایران
نخستین دوربین فیلمبرداری درون زمان مظفرالدینشاه بـه ایران آمد. نخستین فیلم صدادار پارسی، فیلم لر بود کـه عبدالحسین سپنتا درون سال ۱۳۱۷ خورشیدی ساخت.
ورود نخستین دستگاه سینماتوگراف بـه ایران درون سال ۱۲۷۹ هجری خورشیدی بـه فرمان مظفرالدینشاه سرآغازی به منظور سینمای ایران بهشمار مـیآید؛ هر چند ساخت اولین سالن سینمای عمومـی که تا سال ۱۲۹۱ سرنگرفت. که تا سال ۱۳۰۸ هیچ فیلم ایرانی ساخته نشد و اندک سینماهای تأسیس شده بـه نمایش فیلمهای غربی کـه در مواردی زیرنویس پارسی داشتند مـیپرداختند. نخستین فیلم بلند سینمایی ایران بـه نام آبی و رابی را درون سال ۱۳۰۹ اوانس اوگانیـانس با فیلمبرداری خان بابا معتضدی ساخت.
آیینهای رسمـی اصیل ایرانی
هفتسین، جزوی از جشن سال نو ایرانیـان
ایرانیـان بـه دلیل پیشینـه و تاریخ تمدنشان جشنوارهها و آیینهای زیـادی دارند کـه مـهمترین آنها عبارتند از:
- نوروز
- هفتسین
- سیزدهبهدر
- مـهرگان
- جشن سده
- شب یلدا
- اسفندگان
- چهارشنبهسوری
- خردادگان
- بهمنگان
- تیرگان
ورزش
نوشتار اصلی: ورزش درون ایران
ورزشگاه آزادی بزرگترین ورزشگاه ایران درون سال ۱۳۵۰ افتتاح شد.
تهران نخستین شـهر غرب آسیـا بود کـه مـیزبان بازیهای آسیـایی ۱۹۷۴ شد. ورزشگاه آزادی کـه برای این رقابتها ساخته شد بزرگترین ورزشگاه ایران است. ورزش زورخانـهای و کشتی بـه عنوان ورزشهای سنتی و ملی ایران شناخته مـیشوند. تیم ملی کشتی آزاد ایران شش بار قهرمان تیمـی جهان شدهاست و بیشترین مدالهای ایران درون المپیک درون این رشته بـه دست آمدهاست. غلامرضا تختی قهرمان المپیک و جهان درون دهه ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ بـه عنوان یک قهرمان اسطورهای و نماد جوانمردی درون ایران مورد احترام است.
فوتبال درون ایران امروزه از محبوبترین ورزشهای ایران است. تیم ملی فوتبال ایران پنج بار بـه جام جهانی راه پیدا کرده، سه بار قهرمان آسیـا و چهار بار برندهٔ مدال طلای بازیهای آسیـایی شدهاست. بسکتبال و والیبال ایران نیز از دههٔ ۱۳۸۰ بـه بعد موفقیتهای زیـادیب کردهاند. تیم ملی بسکتبال ایران درون چهار دوره جام ملتهای آسیـا از ۲۰۰۷ که تا ۲۰۱۳ سه بار قهرمان شدهاست و تیم ملی والیبال ایران باب رتبه ششم درون قهرمانی جهان ۲۰۱۴ و رتبه چهارم لیگ جهانی ۲۰۱۴ بهترین نتایج یک تیم آسیـایی درون این رشته ورزشی راب کرد.
دیزین مـهمترین پیست اسکی ایران و منطقه خاورمـیانـه
ایران زادگاه ورزش چوگان هست و درون متنهای قدیمـی همچون شاهنامـه فردوسی بـه این بازی اشاره شدهاست. تخته نرد نیز از بازیهایی هست که درون ایران ابداع شده و بخش مـهمـی از تکامل شطرنج نیز درون ایران اتفاق افتادهاست. با توجه بـه محیط کوهستانی ایران ورزشهای کوهنوردی و صخرهنوردی نیز درون ایران رایجند. چندین پیست اسکی هم درون نزدیکی تهران واقع هست و پیست اسکی توچال با ارتفاع ۳۷۳۰ متر از مرتفعترین پیستهای دنیـاست.
ورزشهای قدرتی همچون وزنـهبرداری نیز درون ایران بسیـار محبوب هستند. وزنـهبرداری بعد از کشتی بیشترین مدالهای المپیکی ایران را بـه دست آوردهاست. هنرهای رزمـی متنوعی نیز درون ایران تمرین مـیشوند. کونگفو توآ درون دهه ۱۳۵۰ درون ایران با اقتباس از هنرهای رزمـی چینی ابداع شد و ورزشکاران ایرانی درون رشتههای مختلف رزمـی بارها قهرمان جهان شدهاند.
از نخستین حضور رسمـی ایران درون المپیک درون بازیهای ۱۹۴۸ لندن که تا ۲۰۱۲ لندن، ورزشکاران ایرانی موفق شدند که تا در مجموع ۶۰ مدال به منظور کشورشان تصاحب کنند. ۱۵ مدال طلا، ۲۰ مدال نقره و ۲۵ مدال برنز حاصل تلاش ۳۹ ورزشکار ایرانی درون ۱۵دوره از بازیهای المپیک است. ۳۳ مدال درون کشتی آزاد، ۱۶ مدال درون وزنـهبرداری، ۵ مدال درون کشتی فرنگی، ۵ مدال درون تکواندو و یک مدال درون پرتاب دیسک بـه دست آمدهاند و هادی ساعی با دو مدال طلا و یک برنز پرافتخارترین ورزشکار ایران درون المپیک است. بهترین مقام ایران رتبهٔ چهاردهم درون المپیک ۱۹۵۶ ملبورن هست و بهترین نتیجه از نظر تعداد مدال هم درون المپیک ۲۰۱۲ لندن با ۴ مدال طلا، ۵ مدال نقره و ۳ مدال برنز بـه دست آمد.[۲۰۲]
محدودیت به منظور بانوان
بانوان ایرانی درون ورزش نیز دارای محدودیتهایی هستند کـه از سوی حکومت این کشور اعمال مـیشوند. بانوان هوادار ورزشهایی نظیر فوتبال، اجازهٔ حضور درون ورزشگاهها را ندارند؛ البته ان ایرانی بارها به منظور دیدن مسابقات ورزشی، خود را همانند مردان ساختهاند.[۲۰۳][۲۰۴] درون مسابقهای مـیان تیم ملی فوتبال ایران و سوریـه درون ورزشگاه آزادی، بانوان اهل سوریـه وارد ورزشگاه شدند اما از ورود بانوان ایرانی جلوگیری شد؛[۲۰۵] درون نـهایت بانوان ایرانی به منظور ورود بـه ورزشگاه، از پرچم سوریـه استفاده د و خود را سوری جا زدند که تا مسابقه را از نزدیک تماشا کنند.[۲۰۵]
ورزشکاران زن ایرانی نیز به منظور ورزش دارای محدودیتها و قوانینی متفاوت هستند؛ داشتن حجاب اسلامـی هنگام مسابقات یکی از قوانین هست که اگر رعایت نشود یـا تصویری بدون حجاب از ورزشکار منتشر شود، ممکن هست باعث اخراج یـا جریمـهٔ او شود.[۲۰۶] همچنین جداسازی تی درون ورزش این کشور انجام مـیشود.[۲۰۷]
رسانـهها
نوشتار(های) وابسته: رسانـه درون ایران
رسانـهها درون ایران، چه درون مالکیت خصوصی باشند و چه عمومـی، زیر نظر دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامـی فعالیت مـیکنند. رسانـهها از قبیل کتاب، فیلم و آلبوم موسیقی حتما قبل از پخش عمومـی بـه تأیید وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامـی برسند.
براساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز درون سال ۲۰۰۷ آزادی مطبوعات درون ایران درون ردهٔ ۱۶۶ از مـیان ۱۶۹ کشور قرار گرفتهاست. این گزارش همچنین دربارهٔ ایران کـه رده ۱۶۶ از مـیان ۱۶۹ کشور بررسی شده را دارد مـیگوید کـه روزنامـهنگاران ایرانی «با برخورد بسیـار تهاجمـی حکومت کـه اجازه بیـان هیچگونـه انتقاد یـا خواست سیـاسی واجتماعی را نمـیدهد، مواجهاند»[۲۰۸]
سازمان صدا و سیمای جمـهوری اسلامـی ایران نیز رسانـهای هست که تنـها متولی قانونی پخش برنامـههای رادیویی و تلویزیونی درجمـهوری اسلامـی ایران است. بر اساس قانون اساسی جمـهوری اسلامـی ایران، رئیس صدا و سیما با حکم رهبر ایران انتخاب مـیشود. این سازمان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران نامـیده مـیشد.[۲۰۹]
جستارهای وابسته
- فهرست موضوعات مرتبط با ایران
- حاکمـیت دینی
- نمای کلی ایران
پانویس
↑ «گزیده نتایج سرشماری عمومـی نفوس و مسکن ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران.
↑ «جمعیت ایران بـه ٨٠ مـیلیون نفر رسید». بیبیسی فارسی. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 19 مـه 2016.
↑ "Iran". International Monetary Fund. Archived from &br=1&c=429&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=49&pr.y=۱۰ the original Check |url= value (help) on 06 May 2012. Retrieved ۲۰۱۰–۰۴–۲۱. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
↑ http://www.tabnak.ir/fa/news/264313/افزایش-سرانـه-تولید-ناخالص-داخلی-ایران
↑ CBI: Economic Trends ۲۰۰۸/۲۰۰۹. Retrieved 4 July 2009.
↑ "Human Development Report ۲۰۱۰". United Nations. ۲۰۱۰. Archived from the original (PDF) on 06 May 2012. Retrieved 5 November ۲۰۱۰. Check date values in: |access-date=, |date=, |archive-date= (help)
↑ ریشـه لغت ایران (انگلیسی)، وبگاه ریشـهٔ لغاتِ آنلاین. بازدید درون ۲۰ تیر ۱۳۹۰.
↑ CIA
↑ ۹٫۰۹٫۱ "Official Iranian Population clock". Amar.org.ir. Archived from the original on 06 May 2012. Retrieved 13 Feb 2012. Check date values in: |archive-date= (help)
↑ «Select Committee on Foreign Affairs, Eighth Report, Iran». Publications.parliament.uk. The Committee Office, House of Commons. بازبینیشده درون 18 ژوئن 2011.
↑ W. Herbert Hunt. «Iran @ 2000 and Beyond lecture series, opening address». petro-hunt.com، 18 مـی 2000. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2010-01-03.
↑ «UPDATE 3-BP cuts global gas reserves estimate, mostly for Russia». Reuters.com، 2013. بازبینیشده درون 29 نوامبر 2015.
↑ «Iran». CIA World Factbook. بازبینیشده درون 7 اوت 2012.
↑ «UNESCO World Heritage Center - World Heritage List». UNESCO.
↑ محسنی، محمدرضا ۱۳۸۹: «پان ترکیسم، ایران و آذربایجان» انتشارات سمرقند، ص ۲۱۲
↑ رضاییـان، فرزین. هفت رخ فرخ ایران. چاپ ابیـانـه. انتشارات دایره سبز، ۱۳۸۶. ۱۷.
↑ علیرضا شاهپور شـهبازی. راهنمای مستند تخت جمشید. بنیـاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد. چاپ ۱۳۸۴. تهران: انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای مـیردشتی، ۱۳۸۴. 18. شابک ۴–۶–۹۱۹۶۰–۹۶۴.
↑ http://nlai.ir/tabid/2598/mid/5853/ctl/asnad/Default.aspx?Subjectmid=5850&SubjectID=13093
↑ کتاب اسناد نام خلیج فارس، مـیراثی کهن و جاودان صفحه ۲۲ تا۴۷ گفتار نامهای سرزمـین ایران
↑ «مشاهده تقویم تاریخ ۱ فروردین ۱۳۱۴». مؤسسه مطالعات و پژوهشـهای سیـاسی، به منظور مشاهده متن منبع، درون بخش جستجو، «۱ فروردین» را انتخاب کنید.. بازبینیشده درون ۲۹ نوامبر ۲۰۱۵.
↑ , During two seasons of excavation, Caldwell unearthed 7 different sections of the massive 7000 year old village. He also discovered the oldest known center for copper smelting and bread baking ovens in the world.
↑ http://cpprot.te.verweg.com/2005-June/000718.html , Iran recently sent an appeal to a Belgian court asking for the return of
nine boxes of smuggled ancient artifacts and a ۲۸۰۰-year-old pin stolen from
the exposition "7000 Years of Persian Art".
↑ , The Municipality of Shoush (Susa) accepted a proposal by the cityÕs Cultural Heritage Department for the transfer of an under-construction passenger terminal from the ۷٬۰۰۰-year-old city, but conditioned destruction of the terminal to demolition of other constructions and residential units in the area.
↑ Jiroft Iran - Jiroft archaeology musuem - GLOBOsapiens
↑ Persia 7000 years of civilisation by David ABBASI(Siyavash AWESTA), The discovery in Iran of a civilisation old of 7000 turns all the archaeological data’s ups and down.
↑ , The south-western part of Iran was part of the Fertile Crescent where most of humanity's first major crops were grown. 7000 year old jars of wine excavated in the Zagros Mountains and ruins of 7000 year old settlements such as Sialk are further testament to this.
↑ Press TV - Iran finds world's oldest script
↑ CHN | News
↑ http://groups.google.com/group/historyoftamil/browse_thread/thread/23840a2363ca11a3
↑ Oelze, Sabine. “How Iran became a cradle of civilization | Culture | DW | 13.04.2017”. Deutsche Welle. 13.04.2017. Retrieved 2017-10-11.
↑ Study of the ancient Indus script
↑ Jiroft: A Lost Kingdom of …?
↑ Ancient Scripts: Articles Archive
↑ Archaeologists Have Discovered The World's Oldest Inscription In Jiroft
↑ Chess, Goddess and Everything: Jiroft Again
↑ مقالهٔ «آغاز تمدن درون ایران»، از روزنامـه اعتماد ملی، شمارهٔ ۷ تیرماه
↑ «اینجا» (انگلیسی). بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۰۶ مـه ۲۰۱۲.
↑ Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran
↑ بریـان، پیر: «تاریخ امپراتوری هخاان»، ترجمـهٔ مـهدی سمسار، انتشارات زریـاب، ۱۳۷۸صفحهٔ ۹۳
↑ بریـان، پیر: «تاریخ امپراتوری هخاان»، ترجمـهٔ مـهدی سمسار، انتشارات زریـاب، ۱۳۷۸صفحهٔ ۹۴
↑ زند وهومن یسن و کارنامـه اردشیر بابکان، صادق هدایت، انتشارات آزادمـهر، چاپ نخست ۱۳۸۴
↑ کارنامـه اردشیر بابکان، از متنهای دوره ساسانی
↑ Wolfgang Felix, Wilferd Madelung. «DEYLAMITES». درون Encyclopædia Iranica. ویرایش 1st Edition.
↑ تاریخ ایران و جهان (۱)، ص ۲۷۵
↑ تاریخ تحولات سیـاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران درون دوران صفویـه (صص ۲۱ که تا ۳۶)
↑ تاریخ ایران (۲)، ص ۱۲۲
↑ تاریخ تحولات سیـاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران درون دوران صفویـه (صص ۶–۲۸۴)
↑ کتاب درسی تاریخ سال سوم راهنمایی ایران، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، ۱۳۷۹، شابک ۹۶۴۰۵۰۰۶۶۶
↑ Vladimir Minorsky, "The Guran" in Bulletin of School of Oriental and African Studies, 11, No. ۱, (۱۹۴۳).
↑ Fis - قاجار
↑ باقر عاقلی. روزشمار تاریخ ایران از مشروطه که تا انقلاب اسلامـی جلد اول. چاپ هشتم. تهران: نامک، ۱۳۸۷. 143. شابک: ۹۶۴-۶۸۹۵-۵۳-۰.
↑ http://zahedan.irib.ir/-/رضا-خان-مـیرپ-1
↑ همشـهری آنلاین
↑ قانون اساسی جمـهوری اسلامـی ایران
↑ هدیـهلو، مریم. «مجمعی به منظور تشخیص مصالح نظام». جامجم آنلاین. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۱. بازبینیشده درون ۱۳ دسامبر ۲۰۱۲.
↑ Regulating Covert Action, William Michael Reisman, James E. Baker. 1992. Yale University Press. ISBN: 0-300-05059-3 pp.62
↑ مسعود فرحبخش. «ارتفاع دماوند چقدر است؟». بام ایران، ۵۶۱۰ متر. بازبینیشده درون ۲۷ مرداد ۱۳۹۷.
↑ اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، تهران: ۱۳۸۳، نقشـهها.
↑ The Hottest Spot on Earth، وبگاه NASA. (انگلیسی)
↑ تنش آبی چهارده سال دیگر مـیرسد-دنیـای اقتصاد پنج شنبه بیست آبان ۸۹
↑ «گزیده سرشماری عمومـی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران.
↑ http://www.mehrnews.com/news/3827840/سرشماری-نفوس-و-مسکن-۹۵-تا-اول-آذرماه-تمدید-شد
↑ http://www.iribnews.ir/fa/news/1178677/امسال-اتباع-غیرقانونی-افغان-در-ایران-ساماندهی-و-تعیین-تکلیف-مـیشوند
↑ http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/12/141210_u14_iranian_abroad
↑ http://www.iran-newspaper.com/Newspaper/BlockPrint/142361
↑ http://www.irna.ir/sb/fa/News/82289216/
↑ http://www.salamatnews.com/news/203142/مصائب-ادامـهدار-زندگی-بدون-شناسنامـه-شـهروندان-سیستان-و-بلوچستان
↑ http://www.irna.ir/sb/fa/News/82488748/
↑ ۶۹٫۰۶۹٫۱ مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیـاسی ایران
↑ http://iran.unfpa.org/country%20profile-fa.asp
↑ ۷۱٫۰۷۱٫۱۷۱٫۲ Iran The World Factbook
↑ Library of Congress, Library of Congress – Federal Research Division. "Ethnic Groups and Languages of Iran". Archived from the original (PDF) on 06 May 2012. Retrieved ۲۰۰۹–۱۲–۰۲. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
↑ تمام اقوام غیر پارسی زبان ایران ریشـه ایرانی دارند
↑ BBC پارسی - ایران - ایران 'اولین مصرفکننده مواد مخدر درون جهان'
↑ "Internet users, update for ۲۰۰۹". internetworldstats.com. Archived from the original on 06 May 2012. Retrieved ۲۰۰۹–۰۵–۱۷. Check date values in: |access-date=, |archive-date= (help)
↑ «Happiness in Short Supply in Iran». Gallup (company)، 3 ژوئن 2014.
↑ http://aftabnews.ir/fa/news/253727/ایران-دومـین-کشور-غمگین-جهان
↑ «The World's Happiest (And Saddest) Countries, 2013». Forbes، 29 اکتبر 2013.
↑ http://www.mehrnews.com/news/2407913/آیـا-ایران-غمگین-ترین-کشور-جهان-است
↑ ۸۰٫۰۸۰٫۱ «عصبانیترین مردم جهان».
↑ ۸۱٫۰۸۱٫۱ «عصبانیترین مردم جهان».
↑ ۸۲٫۰۸۲٫۱ «Iran, THE LEGATUM PROSPERITY INDEX™ 2016». Legatum Prosperity Index. «Iranians endure some of the worst Governance and Personal Freedom performances in the world. More than anything, it is these two sub-indices that have kept Iran’s overall prosperity at a low level since 2007. Restrictions on civil liberties have only tightened in the past two years and regional conflict and domestic political strife continues. Despite this context, Iran’s performance in the Education sub-index, while at a low absolute rank, it is high relative to its regional peers and has improved since 2007.»
↑ «پلیس: 2 مـیلیون نفر از ایران بـه کربلا رفتهاند». فرارو، 30 آبان 1395. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 20 نوامبر 2016.
↑ «تشرف 2 مـیلیون زائر ایرانی بـه کربلا درون ایـام اربعین/ وزارت امور خارجه مسؤول پیگیری حقوقی شـهدای منا/ عربستان درون حادثه منا بهجای ریگ، سنگی بـه کفش دارد». فارسنیوز، 21 شـهریور 1395. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 20 نوامبر 2016.
↑ «بی ریـاترین تجمع مـیلیونی استانداری کربلا: تاکنون 20 مـیلیون نفر وارد کربلا شدهاند + تصاویر و ویدئو». فارسنیوز، 30 آبان 1395. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 20 نوامبر 2016.
↑ زبانهای ایران
↑ «خبرگزاری آنامردم کدام کشورهای جهان بهتر انگلیسی حرف مـیزنند؟ جایگاه ایران کجاست؟». old.ana.ir. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-03-31. بازبینیشده درون 2018-03-31.
↑ «آموزش زبان انگلیسی درون مدارس ابتدایی ایران ممنوع است» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-03-31.
↑ تحلیلگر، شـهیر شـهیدثالث روزنامـهنگار و. «آیتالله خامنـهای و منطق مخالفت با ترویج زبان انگلیسی». BBC Persian. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۳-۳۱.
↑ «iran population». بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۲۸ آوریل ۲۰۱۴.
↑ جمعیت ایران بـه ۷۷٫۱ مـیلیون نفر رسید خبرگزاری فارس
↑ «ایران هجدهمـین کشور پرجمعیت جهان باقیماند». خبرگزاری ایسنا. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۰۶ مـه ۲۰۱۲. بازبینیشده درون ۱۰ اسفند ۱۳۹۰.
↑ «مقاله مدرسه و نقش آن درون تربیت دینی دانش آموزان» (fa). بـه کوشش استان قم. بازبینیشده درون 2018-01-25.
↑ «کتابهای اول دبستان». www.talif.sch.ir. بازبینیشده درون 2018-01-25.
↑ «4 راهکار پیـامبر به منظور تربیت دینی فرزندان». www.beytoote.com. بازبینیشده درون 2018-01-25.
↑ گزیده نتایج سرشماری عمومـی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰
↑ «تمام برنامـههای تلویزیون درون دهه اول محرم - اخبار تسنیم - Tasnim» (fa). بـه کوشش خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018 March 4.
↑ «عزاداری ماه محرم، فرصتی به منظور ارتقاء سطح فرهنگ و دانش دینی جامعه». iqna.ir. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018 March 4. بازبینیشده درون 2018-02-20.
↑ News, پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «در محرم چه بپوشیم، چگونـه بپوشیم». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018 March 4. بازبینیشده درون 2018-02-20.
↑ admin. «عزاداری محرم درون شـهرهای ایران + تاریخچه عزاداری امام حسین درون ایران - شـهر مطلب» (fa-IR). بـه کوشش شـهر مطلب. 2016-11-21. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018 March 4.
↑ «اجتماع عظیم عزاداران فاطمـی درون مشـهد - اخبار تسنیم - Tasnim». www.tasnimnews.com. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۲-۲۰.
↑ «دومـین روز عزاداری ایـام محرم با حضور روحانی» (fa-IR). بـه کوشش ایسنا. 2017-09-27. بازبینیشده درون 2018-02-20.
↑ ۱۰۳٫۰۱۰۳٫۱ «افول منبر، رونق مداحی». رادیو فردا. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۲۰۱۸ March ۴. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۲-۲۰.
↑ «اجتماع بزرگ عزاداران فاطمـی درون مـیدان هفت تیر تهران - اخبار تسنیم - Tasnim». www.tasnimnews.com. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۲-۲۰.
↑ «لباس ملی، تلاش به منظور تحمـیل سنت یـا احیـای تمدن ایرانی». hawzah.net. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ «مانتو حتما دکمـه داشته باشد/ شلوار پاره درون شان ایرانی نیست - اخبار تسنیم - Tasnim» (fa). بـه کوشش خبرگزاری تسنیم - Tasnim. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ «حجاب اجباری؛ چالش ۳۹ ساله مقامهای جمـهوری اسلامـی» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018-02-05. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ (www.dw.com)، Deutsche Welle. «چگونـه درون اوایل انقلاب حجاب اجباری شد | فرهنگسازان ایران | DW | 08.02.2009». DW.COM. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۲۰۱۸ March ۴. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۱-۲۱.
↑ «جریمـههای یک مـیلیون تومانی به منظور 'بدحجابی' درون مشـهد». BBC Persian. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018 March 4. بازبینیشده درون 2018-01-21.
↑ «حجاب محافظ گوهر درونی انسان دربرابر نگاههای مسموم هست | شبکه اطلاعرسانی مرصاد». www.mersadnews.ir. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۱-۲۱.
↑ «بخشی از مـیراث انقلاب درون خطر؛ زنان ایرانی چگونـه "با حجاب" شدند؟» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ BBC Perseian. «نگرانی پزشکی قانونی ایران از افزایش آمار ».
↑ ۱۱۳٫۰۱۱۳٫۱ «گفتگو با 19 سالهای کـه کلیـه و کبدش را مـیفروشد - اخبار تسنیم - Tasnim». 2018-03-04. بازبینیشده درون 2018-03-04.
↑ «قیمت اعضای بدن انسان درون بازار سیـاه تهران - مشرق نیوز». 2018-03-04. بازبینیشده درون 2018-03-04.
↑ “WebCite query result”. www.webcitation.org. Retrieved 2018-03-15.
↑ “Document”. www.amnesty.org. Retrieved 2018-03-15.
↑ «اعدام درون ملأ عام و تشویق تماشاگران». 2018-03-15. بازبینیشده درون 2018-03-15.
↑ «امام جمعه تهران: به منظور جلوگیری از اعتراضها اینترنت را ببندید» (fa-IR). بـه کوشش ار. اف. ای - RFI. 2017-12-29. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۲۷ مارس ۲۰۱۸.
↑ ۱۱۹٫۰۱۱۹٫۱۱۱۹٫۲ کسرایی، عرفان. «رسانـهها تحولات اخیر ایران را چگونـه پوشش دادند؟» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018-03-27. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-03-27. خطای یـادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «:2» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شدهاست. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
↑ «بودجه 1500 مـیلیـاردی صداوسیما درلایحه سال 97 خلاف حکم برنامـه ششم توسعه است». خبرگزاری خانـه ملت. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۳-۲۷.
↑ «پنج مـیلیون سایت اینترنتی درون کشور شدهاست» (fa). بـه کوشش خبرگزاری مـهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. 2008-11-18. بازبینیشده درون 2018-03-27.
↑ «کلید روحانی توییتر را باز مـیکند؟» (fa-IR). بـه کوشش ایسنا. 2018-01-23. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-03-27.
↑ J. Alex Halderman. “Internet Censorship in Iran: A First Look”. 23 August 2013.
↑ ۱۲۴٫۰۱۲۴٫۱ گردآورنده:علی آل داوود. نامـههای امـیر کبیر بـه انضمام رساله نوادر الامـیر. چاپ اول. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۷۱.
↑ ۱۲۵٫۰۱۲۵٫۱ Shahbazi, Shapur A. (2001), "Flags (of Persia)", in E. Yarshater; et al., دانشنامـه ایرانیکا, 10
↑ بیبیسی فارسی. «نوع تحریمـی کـه گریبان ایران را گرفته چیست؟».
↑ Paris School of Economics. “Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran”.
↑ رنـه داوید؛ کامـی ژوفره اسپینوزی. درآمدی بر حقوق تطبیقی و دو نظام بزرگ حقوقی معاصر. ترجمـهٔ حسین صفایی. چاپ ششم. نشر مـیزان، ۱۳۸۴. ص ۷۸. شابک ۹۶۴-۷۸۹۶-۲۶-۳.
↑ Iran Military Introduction Global Security
↑ TOP TEN COUNTRIES WITH LARGEST ARMY IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 COUNTRIES WITH MOST BATTLE TANKS IN THE WORLD worldknowing.com
↑ YJC, خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان |. «10 بهمن 20 هزار نفر از سربازی معاف مـیشوند». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران | آخرین اخبار ایران و جهان | YJC. بازبینیشده درون 2018-03-11.
↑ ۱۳۳٫۰۱۳۳٫۱۱۳۳٫۲ «پلیس ویدئوی کتک خوردن زن جوان از گشت ارشاد را تأیید کرد» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018-04-19. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-04-20.
↑ ۱۳۴٫۰۱۳۴٫۱ «انتقاد مقامهای دولتی از برخورد فیزیکی با معترضان حجاب اجباری» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2018-02-25. بازبینیشده درون 2018-04-20.
↑ «واکنش هنرمندان بـه کتک خوردن خانمـی توسط مأمور گشت ارشاد (+عکس)». sarpoosh. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-04-20. بازبینیشده درون 2018-04-20.
↑ «اظهار نظر یک مقام پلیسی دربارهٔ فیلم کتک خوردن بدحجاب توسط مأموران/با خاطیـان برخورد مـیشود» (fa). بـه کوشش خبرگزاری برنا. بازبینیشده درون 2018-04-20.
↑ جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «اجرای عملیـات راپل و غیره به منظور جمعآوری قانونی نیست». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بازبینیشده درون 2018-04-20.
↑ «معاون پلیس ایران: درون جمعآوری کوتاه نمـیآییم». BBC Persian. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۴-۲۰.
↑ «Dindin Kitchen - restaurant review» (en-GB). بـه کوشش Evening Standard. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ Whitwam، Linda. «Restaurant review: Apadana, Huddersfield». بـه کوشش huddersfieldexaminer. 2013-06-21. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ Strochlic، Nina. «A Maple Syrup Mecca for Iran’s Gays» (en). بـه کوشش The Daily Beast. 2014-08-10. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ Williams, Stuart. Iran - Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture. Kuperard, 2008-10-01. ISBN 9781857335989.
↑ Maslin, Jamie. Iranian Rappers and Persian Porn: A Hitchhiker's Adventures in the New Iran. Skyhorse Publishing Inc., 2009. ISBN 9781602397910.
↑ Burke, Andrew, Mark Elliott and Kamin Mohammadi. Iran. Ediz. Inglese. Lonely Planet, 2004. ISBN 9781740594257.
↑ «ایران هفتمـین تولیدکننده بزرگ چای درون دنیـا» (fa). بـه کوشش اقتصاد نیوز. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ Foodspotting. The Foodspotting Field Guide. Chronicle Books, 2014-03-18. ISBN 9781452130088.
↑ «This Philly ice cream parlor's ImPeach sundae has 'nuts from the cabinet'» (en-US). بـه کوشش Billy Penn. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ جهان|TABNAK, سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و. «شـهرت خاویـار ایرانی درون دنیـا زبانزد است». سایت خبری تحلیلی تابناک|اخبار ایران و جهان|TABNAK. بازبینیشده درون 2018-03-25.
↑ نرخ تورم درون ایران درون سال گذشته بـه زیر ۱۵ درصد رسید رادیو فردا
↑ رشد اقتصادی امسال ایران، صفر خواهد بود؟-خبرآنلاین پنجشنبه ۲۵ فروردین ۱۳۹۰
↑ ۱۵۱٫۰۱۵۱٫۱۱۵۱٫۲ faostat.fao.org فائو
↑ In summary, Saffron is a traditional production of Iran and production share of this product is 93.7% of the world total production idosi.org
↑ news.bbc.co.uk news.bbc.co.uk
↑ Photos: Picking Zereshk (dried fruit of Berberis vulgaris) in Birjand, Iran payvand.com
↑ Iran is the world's largest producer of this mineral; it is also mined in the Southwest US, primarily in Arizona and Nevada. wisegeek.org
↑ http://www.persian-n-oriental-rugs.com/serapi-rugs.html
↑ «IMAG - iranconmin.de - MARKET». بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 15 نوامبر 2006.
↑ TOP 10 FRUIT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 CUCUMBER PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST CEMENT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP TEN IRON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP TEN LEMON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.co
↑ TOP 10 GRAPES PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 APRICOT PRODUCING COUNTRIES worldknowing.com
↑ TOP 10 CHICKEN PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 NATURAL GAS PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 HIGHEST OIL PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST OIL EXPORTING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST ONION PRODUCING COUNTRY IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST WALNUT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST WATERMELON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST TOMATO PRODUCING COUNTRY IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST CITRUS PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST ALMOND PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ TOP 10 LARGEST WOOL PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD worldknowing.com
↑ «موقعیت مناسب جغرافیـایی ایران، فرصتی برایب برتری | پایگاه خبری صنعت حمل و نقل و گردشگری». iran4rah.com. بازبینیشده درون 2018-03-11.
↑ شرکت راهآهن ایران. «آمار - وبگاه شرکت راهآهن ایران».
↑ «چند کیلومتر «راه» درون کشور داریم؟». www.shafaf.ir. بازبینیشده درون 2018-03-11.
↑ «عواملی کـه باعث ناامنی جادههای ایران هست بشناسید» (fa). بـه کوشش خبرگزاری برنا. بازبینیشده درون 2018-03-11.
↑ افزایش مجدد مرگ و مـیر ناشی از حوادث رانندگی درون ایران
↑ «چهار نکته دربارهٔ یک قرارداد مـهمِ هوایی» (fa-IR). بـه کوشش ایسنا. 2016-12-12. بازبینیشده درون 2018-03-11.
↑ top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ www.top5ofanything.com
↑ CIA - The World Factbook - Country Comparison:: Oil - proved reserves
↑ Department of Energy. Retrieved 23 January 2008.
↑ The EU should be playing Iran and Russia off against each other, by Julian Evans, Eurasian Home, 8 November 2006
↑ ایران مقصد جدید گردشگران اروپایی؟ (بیبیسی فارسی)
↑ iran surprise economic-success Washington Post
↑ «سالمترین و فاسدترین کشورهای جهان معرفی شدند (+جدول)».
↑ Beytoote. «7 آبان روز کوروش کبیر».
↑ BBC. «تجمع مردم درون پاسارگاد بـه مناسبت روز کوروش».
↑ مدالآوران المپیک بـه تفکیک رشته کمـیته ملی المپیک
↑ News, پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda. «هوادار پرسپولیس درورزشگاه آزادی! +عکس». پایگاه خبری تحلیلی فردا | Farda News. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-04-30. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ «بازداشت ان هوادار تیمهای استقلال و پرسپولیس پیش از ورود بـه ورزشگاه» (fa). بـه کوشش euronews. 2018-03-01. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ ۲۰۵٫۰۲۰۵٫۱ «وقتی پرچم سوریـه مجوز ورود زنان بـه آزادی مـیشود + عکس» (fa-IR). بـه کوشش ایسنا. 2017-09-06. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-04-30.
↑ «محدودیت به منظور ملیپوش فوتسال بانوان؛ بیحجابی درون خارج، خط خوردن دائمـی از تیم ملی» (fa). بـه کوشش صدای آمریکا. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون 2018-04-30.
↑ «نظر شما درون مورد محدودیت حضور زنان درون مسابقه دوی بینالمللی تهران» (en-GB). بـه کوشش BBC Persian. 2017-04-06. بازبینیشده درون 2018-04-30.
↑ «رادیو زمانـه |Radiozamaneh». www.radiozamaneh.com. بازبینیشده درون ۲۰۱۸-۰۱-۲۱.
↑ Structure of Iran's State-Run TV IRIB.
منابع
- دهخدا، علیاکبر. لغتنامـه (واژهٔ ایران)، انتشارات دانشگاه تهران، ۰۱۳۷۷
- گیرشمن، رومن. ایران از آغاز که تا اسلام. محمد معین. انتشارات معین، ۰۱۳۸۳
- صفا، ذبیحاللّه، تاریخ ادبیـات درون ایران (۵ جلد)، انتشارات فردوس، ۰۱۳۶۷
- مـیرهادی، توران (مقالهٔ ایران از مجموعه مقالههای فرهنگنامـهٔ کودوجوان، بـه کوشش توران مـیرهادی)، شرکت تهیـه و نشر فرهنگنامـهٔ کودکان و نوجوانان، ۰۱۳۷۹
- «Iran» (انگلیسی). بیبیسی انگلیسی، ۳ ژوئن ۲۰۰۸. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۰۶ مـه ۲۰۱۲. بازبینیشده درون ۱۰ مرداد ۱۳۸۷.
- درگاه ملی آمار، مرکز آمار ایران.
- «ایران از نگاه سیـا»، روزنامـهٔ ایران، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۴، ص ۱۸.
- کمـیته ملی المپیک جمـهوری اسلامـی ایران
مقالهٔ هخاان
- تاریخ شاهنشاهی هخا
- مرتضی راوندی: تاریخ اجتماعی ایران. (جلد ۱) - ۳۷۹–۵۲۷
- ریچارد ن. فرای، مـیراث ایران، ترجمـه مسعود رجب نیـا
مقالهٔ سلوکیـان
- تاریخ ایران
- تاریخ اجتماعی ایران. مرتضی راوندی. تهران، ۱۳۵۴
- تاریخ ایران از زمان باستان که تا امروز، ا.آ. گرانتوسکی - م.آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۵۸
- تاریخ ایران از عهد باستان که تا سده ۱۸، پیگولووسکایـا، ترجمـه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.
- تاریخ ایران باستان: دیـاکونوف، مـیخائیل مـیخائیلوویچ. ترجمـه روحی ارباب. انتشارات علمـی و فرهنگی، چاپ دوم ۱۳۸۰
- مرتضی راوندی، تاریخ تحولات اجتماعی، جلد یکم، شرکت سهامـی کتابهای جیبی، چاپ دوم، تهران، ۱۳۵۸
- اسدالله معروفی، تاریخ چهار هزار سالهٔ ارتش ایران از تمدن ایلام که تا ۱۳۲۰ خورشیدی، جنگ ایران و عراق، جلد یکم، نشر ایمان، تهران، ۱۳۷۸، شابک: ۹۶۴-۶۸۲۰-۰۳-۴
- مالکوم کالج، اشکانیـان، برگردان مسعود رجبنیـا، انتشارات هیرمند، چاپ دوم ۱۳۸۳، شابک: ۹۶۴-۵۵۲۱-۱۲-۲
- Jona Lendering. «livius.org» (انگلیسی). بایگانیشده از نسخهٔ اصلی درون ۰۶ مـه ۲۰۱۲.
پیوند بـه بیرون
در پروژههای مـیتوانید درون مورد ایران اطلاعات بیشتری بیـابید.
درون مـیان واژهها از ویکیواژه
درون مـیان کتابها از ویکیکتاب
درون مـیان گفتاوردها از ویکیگفتاورد
درون مـیان متون از ویکینبشته
درون مـیان تصویرها و رسانـهها از ویکیانبار
درون مـیان خبرها از ویکیخبر
در مـیان سفرنامـهها از ویکیسفر
به این مقاله گوش کنید (اطلاعات/دریـافت)
توجه کنید: این فایل حدوداً ۹٫۵ مگا بایت هست
این نوشتار یک پروندهٔ صوتی دارد کـه در تاریخ ۶ مارس ۲۰۰۹ ایجاد شدهاست، و ممکن هست شامل ویرایشهای بعد از آن نشود. (راهنما)
نوشتارهای صوتی بیشتر
- نقشـهٔ شـهرها، قومـیتها، راهها، منابع و تأسیسات نفتی و گازی و اتمـی
- نسخه PDF نقشـه ایران درون سازمان ملل متحد
جعبههای گشتن ایران
پایتختهای ایران
پیش از اسلام
ایلامـیان
آوان • شوش
مادها
هگمتانـه (همدان)
هخاان
شوش • تخت جمشید • هگمتانـه (همدان) • بابل
سلوکیـان
سلوکیـه • انطاکیـه (انتاکیـه)
اشکانیـان
نسا • صددروازه • هگمتانـه (همدان) • تیسفون • بیشاپور
ساسانیـان
بیشاپور • تیسفون • اصطخر • همدان • شوشتر (زمستانی)
پس از اسلام
مرو • نیشابور
آمل • ساری • گرگان
زرنج
بخارا
اصفهان • گرگان • ری • آمل
شیراز • همدان
غزنی • لاهور
فیروزکوه • هرات • غزنی • لاهور
نیشابور • ری • اصفهان • همدان
گرگانج • سمرقند • غزنی • تبریز
هرات
مراغه • تبریز • سلطانیـه
کرمان • شیراز
تبریز
بغداد • تبریز • بصره
سمرقند • هرات
تبریز
دیـاربکر • تبریز
معاصر
صفویـان
تبریز • قزوین • اصفهان
هوتکیـان
قندهار • اصفهان
افشاریـان
کلات نادری • مشـهد
زندیـان
ملایر • شیراز • کرمان
قاجاریـان
تهران
پهلویها
تهران
جمـهوری اسلامـی
تهران
کلانشـهرهای ایران
جمعیت بالای یک مـیلیون نفر
- تهران
- مشـهد
- اصفهان
- کرج
- شیراز
- تبریز
- قم
- اهواز
جمعیت بالای پانصدهزار نفر
- کرمانشاه
- ارومـیه
- رشت
- زاهدان
- همدان
- کرمان
- یزد
- اردبیل
- بندرعباس
- اراک
پایتختهای ایران
پیش از اسلام
ایلامـیان
آوان • شوش
مادها
هگمتانـه (همدان)
هخاان
شوش • تخت جمشید • هگمتانـه (همدان) • بابل
سلوکیـان
سلوکیـه • انطاکیـه (انتاکیـه)
اشکانیـان
نسا • صددروازه • هگمتانـه (همدان) • تیسفون • بیشاپور
ساسانیـان
بیشاپور • تیسفون • اصطخر • همدان • شوشتر (زمستانی)
پس از اسلام
مرو • نیشابور
آمل • ساری • گرگان
زرنج
بخارا
اصفهان • گرگان • ری • آمل
شیراز • همدان
غزنی • لاهور
فیروزکوه • هرات • غزنی • لاهور
نیشابور • ری • اصفهان • همدان
گرگانج • سمرقند • غزنی • تبریز
هرات
مراغه • تبریز • سلطانیـه
کرمان • شیراز
تبریز
بغداد • تبریز • بصره
سمرقند • هرات
تبریز
دیـاربکر • تبریز
معاصر
صفویـان
تبریز • قزوین • اصفهان
هوتکیـان
قندهار • اصفهان
افشاریـان
کلات نادری • مشـهد
زندیـان
ملایر • شیراز • کرمان
قاجاریـان
تهران
پهلویها
تهران
جمـهوری اسلامـی
تهران
کشورهای آسیـا
کشورها
جمـهوری آذربایجان۱ • اردن • ارمنستان • ازبکستان • اسرائیل • افغانستان • امارات متحده عربی • اندونزی۳ • ایران • بحرین • برمـه • برونئی • بنگلادش • بوتان • پاکستان • تاجیکستان • تایلند • ترکمنستان • ترکیـه۱ • تیمور شرقی۳ • چین • روسیـه۱ • ژاپن • سریلانکا • سنگاپور • سوریـه • عراق • عربستان سعودی • عمان • فیلیپین • قبرس • قرقیزستان • قزاقستان۱ • قطر • کامبوج • کره جنوبی • کره شمالی • کویت • گرجستان۱ • لائوس • لبنان • مالدیو • مالزی • مصر۲ • مغولستان • نپال • هند • ویتنام • یمن
با رسمـیت محدود
آبخاز • تایوان • قرهباغ • قبرس شمالی • فلسطین • اوستیـای جنوبی
قلمروی وابسته و
منطقه ویژه اداری
استرالیـا
جزیره کریسمس • جزایر کوکوس
چین
هنگکنگ • ماکائو
بریتانیـا
آکراتاری و داکیلیـا • قلمرو بریتانیـا درون اقیـانوس هند
۱ بخشی از آن درون اروپا.
۲ بخشی از آن درون آفریقا.
۳ تمامـی یـا بخشی از آن جزو اقیـانوسیـه بهشمار مـیآید.
سازمان همکاری اسلامـی (OIC)
اعضا
- اردن
- ازبکستان
- افغانستان
- الجزایر
- امارات متحده عربی
- اندونزی
- اوگاندا
- ایران
- آلبانی
- بحرین
- برونئی
- بنگلادش
- بنین
- بورکینافاسو
- پاکستان
- تاجیکستان
- ترکمنستان
- ترکیـه
- توگو
- تونس
- جمـهوری آذربایجان
- جیبوتی
- چاد
- فلسطین
- ساحل عاج
- سنگال
- سودان
- سورینام
- سومالی
- سیرالئون
- عراق
- عربستان سعودی
- عمان
- قرقیزستان
- قزاقستان
- قطر
- کامرون
- کومور
- کویت
- گابن
- گامبیـا
- گویـان
- گینـه بیسائو
- گینـه
- لبنان
- لیبی
- مالدیو
- مالزی
- مالی
- مراکش
- مصر
- موریتانی
- موزامبیک
- نیجر
- نیجریـه
- یمن
تعلیقشده
ناظران
کشورها و قلمروها
- بوسنی و هرزگوین
- جمـهوری آفریقای مرکزی
- جمـهوری ترک قبرس شمالی
- روسیـه
- تایلند
جوامع اسلامـی
- Moro National Liberation Front
سازمانهای بینالمللی
- سازمان همکاری اقتصادی
- اتحادیـه آفریقا
- اتحادیـه کشورهای عرب
- عدم تعهد
- سازمان ملل متحد
کشورهای عضو اوپک
- ایران (۱۳۳۹)
- عراق (۱۳۳۹)
- عربستان سعودی (۱۳۳۹)
- کویت (۱۳۳۹)
- ونزوئلا (۱۳۳۹)
- قطر (۱۳۴۰)
- لیبی (۱۳۴۱)
- امارات متحده عربی (۱۳۴۶)
- الجزایر (۱۳۴۸)
- نیجریـه (۱۳۵۰)
- اکوادور (۱۳۸۶)
- آنگولا (۱۳۸۶)
کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی (اکو)
ازبکستان • افغانستان • ایران • پاکستان • تاجیکستان• ترکمنستان • ترکیـه • جمـهوری آذربایجان • قزاقستان • قرقیزستان
جغرافیـای جشن نوروز
نوروز درون ۱۲ کشور پرونده جشن جهانی نوروز
ایران • افغانستان • تاجیکستان • ترکمنستان • عراق • ترکیـه • جمـهوری آذربایجان • ازبکستان • قرقیزستان • قزاقستان • پاکستان • هند
کشورهایی با جشن مشابه نوروز
ارمنستان • مصر • چین • مغولستان • زنگبار (تانزانیـا)
سایر کشورها
• نوروز درون مـیان کردها • نوروز درون مـیان اویغورها • نوروز درون مـیان سالارها • سوریـه • لبنان • استرالیـا • آمریکا • کانادا
کشورها و مناطق ایرانی زبان
افغانستان • ایران • تاجیکستان • چین(تاشکورگان)۱ • گرجستان ( اوستیـای جنوبی)۲ • عراق ( اقلیم کردستان) • روسیـه ( اوستیـای شمالی-آلانیـا) • پاکستان ( استان مرزی شمال غربی و بلوچستان) • ازبکستان (دارای ۸ که تا ۱۱ مـیلیون تاجیک) • ترکیـه (کردستان) • مجارستان (یـاسیکها) • سوریـه (کردستان) • جمـهوری آذربایجان (تالش گشتاسبی و تاتی اران) • عمان (کمزاری های المسندم)
(۱) بخش خودگردان تاجیک تاشکورگان، درون جمـهوری خلق چین بـه رسمـیت شناخته شده است.
(۲) اوستیـای جنوبی خود را جمـهوری اعلام نموده هست و ۵ دولت عضو سازمان ملل آن را بـه رسمـیت شناختهاند.
کشورهای فارسیزبان
ایران (فارسی ایرانی) • تاجیکستان (فارسی تاجیکی) • افغانستان (فارسی دری و پشتو)
خاورمـیانـه
- بحرین
- قبرس
- مصر
- ایران
- عراق
- اسرائیل
- اردن
- کویت
- لبنان
- عمان
- دولت فلسطین
- قطر
- عربستان سعودی
- سوریـه
- ترکیـه
- امارات متحده عربی
- یمن
کشورهای پیرامون خلیج فارس
- عربستان سعودی
- بحرین
- امارات متحده عربی
کشورهای پیرامون دریـای خزر
- جمـهوری آذربایجان
- قزاقستان
چندهمسری بر پایـه کشور
چند همسری
بهرسمـیت شناخته شده
سراسر کشور
- Afghanistan
- Algeria
- Bahrain
- بنگلادش
- برونئی
- بورکینافاسو
- Cameroon
- Chad
- CAR
- Comoros
- Congo
- Djibouti
- Egypt
- Ethiopia
- Gabon
- The Gambia
- India۱
- Indonesia
- ایران
- عراق
- اردن
- Kenya
- Kuwait
- لبنان
- Libya
- مالزی
- Maldives
- Mali
- Mauritania
- Morocco
- Myanmar
- Niger
- عمان
- Pakistan
- قطر
- عربستان سعودی
- سنگال
- سیرالئون
- سنگاپور
- Somalia
- Sri Lanka۱
- Sudan
- سوریـه
- تانزانیـا
- توگو
- Uganda
- UAE
- Yemen
- Zambia
برخی مناطق
- Eritrea (مناطق اسلامـی)۲
- Nigeria (مناطق اسلامـی)
- Palestine
- نوار غزه
- کرانـه باختری رود اردن
چند همسری
بهرسمـیت شناختن ازدواجهای خارجی
- Australia (2008)
- New Zealand (1980)
- United Kingdom (2008; فقط به منظور امور رفاهی)
بهرسمـیت شناخته شده درون حقوق عرفی
- Botswana
- Equatorial Guinea
- Lesotho
- Liberia
- Malawi
- Mozambique
- Namibia
- Nigeria
- Sierra Leone
- South Africa
- Swaziland
- Zimbabwe
دیگر کشورها
و مناطق
- آنگولا
- Benin
- Bhutan
- بوروندی
- Canada
- DR Congo
- Côte d'Ivoire
- Ethiopia
- Mayotte (FR)
- Ghana
- Guinea
- Iraqi Kurdistan
- Kazakhstan
- Kyrgyzstan
- Laos
- Mauritius
- Mexico
- Mongolia
- Nigeria
- Niue
- Russia
- Rwanda
- Tajikistan
- Thailand
- Tunisia
- Turkey
- Turkmenistan
- United States
- Uzbekistan
- Vietnam
- وضعیت حقوقی چندهمسری
- چندهمسری
- چندزنی
- چندشوهری
- Non-monogamy
- Polygamy by country
- رده:ازدواج و زندگی مشترک بر پایـه کشور
- ۱جز به منظور مسلمانان درون هر شکلی غیرقانونی است
- ۲مناطق تابع احکام اسلام
- در برخی کشورها تنـها مسلمانان مـیتوانند همزمان چند همسر داشته باشند